است و از چه راه بر سرمایه سرمایهدار افزوده میشود، میگویند آن چیزی که منشأ نموّ سرمایه سرمایهدار میشود کار اضافی کارگر است، ارزش اضافیای است که کار کارگر ایجاد میکند، و در واقع اینچنین میگویند که ارزش واقعی کالای تولید شده به وسیله ماشین برابر است با ارزش نیروی کاری که کارگر در اینجا انجام میدهد. سرمایه را که به صورت ماشین و ابزار درآمده است یک نیروی کار مرده تلقی میکنند و سهم آن را برابر با مقدار استهلاک آن محسوب میکنند. مثلًا اگر یک دستگاه کارخانهای را به ده میلیون تومان خریدهاند و این در ظرف ده سال کار میکند، سهم واقعی این سرمایه برابر است با مقدار استهلاک این سرمایه یعنی ده میلیون تومان. ولی در طول ده سال با اینکه سرمایه ده میلیون تومان بوده است ممکن است که صدها میلیون تومان ارزش تولید بشود و البته مقداری از اینها جبراً مصرف شده است، خرج مزد کارگر یا چیزهای دیگر شده است.

مثلًا اگر دویست میلیون تومان ارزش ایجاد کرده باشد در مجموع صد میلیون تومانش مخارجی است که یا استهلاک سرمایه است یا به عنوان مزد به کارگر یا کارمندهای اداری داده شده و سرمایهدار صد میلیون تومان سود برده است. این سود از کجا پیدا شده است؟ میگویند این سود ارزش کار اضافی کارگر است یعنی آن در واقع کار کارگر است که به این صورت درآمده و آن مزدی که به او دادهاند با مقدار ارزش کار او برابری نمیکند و الّا سرمایه را ما یک امر راکد و مرده بیشتر نمیتوانیم تلقی کنیم.

ولی آن تئوری- اگر قبول بشود، که ظاهراً هم هیچ اشکالی ندارد- یک نتیجه وحشتناکی به وجود میآورد و آن این است که در درجه اول آن که تولید میکند کارخانه است یعنی این سود اضافی را خود کارخانه ایجاد میکند. انسان چیزی خلق کرده و آفریده است که به جای انسان کار میکند. درست است که آن مقدار کالایی که تولید میشود در اثر کاری است که در اینجا صورت گرفته است اما کاری که در اینجا صورت گرفته است یک هزارم آن، کار مغزی و کار جسمی این کارگری است که در اینجا کار میکند، نهصد و نود و نه هزارم دیگر کار این دستگاه غول آسایی است که بشر آفریده است. پس ما اگر بخواهیم بگوییم که این محصول اضافی، این نموّ اضافی سرمایهدار به چه کسی تعلق دارد باید بگوییم به خود این دستگاه تعلق دارد که تولید میکند. منتها اینجا یک مطلب دیگری در کار است و آن مطلب این است (من از دیشب تا همین یک ساعت پیش تب داشتم که خوشبختانه