شد ولی فعلًا عرض میکنم که روی اصول اینها دو چیز باید حتماً محرز باشد: یکی اینکه باید ابزار تولید تکامل پیدا کرده باشد تا انتقال صورت بگیرد. آیا دوره اشتراک اولیه که به دوره زمین داری و دوره کشاورزی تبدیل شد، واقعاً میشود ثابت کرد که اول ابزار تولید تکامل پیدا کرد و بعد به اینجا رسید؟ یا بشر در اثر یک کشف- همان طوری که نیوتن از افتادن آن میوه یکدفعه نیروی جاذبه را کشف کرد- به اینجا رسید. مسلّم بشری که با طبیعت سروکار داشته، مثلًا زردآلو یا خرما را از این درخت چیده و استفاده کرده است. اتفاقاً این هسته زردآلو را اینجا زیر خاک کرد. بعد دید از همین هسته یک درخت پیدا شد. قهراً به رابطه میان هسته و درخت پی میبرد. یا این گندمِ به وجودآمده قبلی در طبیعت را دید. بعد دید از همین جایی که این دانهها پاشیده شده یک چیزهایی نظیر آن اوّلیها به وجود آمد. بشر در طبیعت چیزی را کشف کرد، فوراً خودش ابتکار را به کار برد. نه اینکه اول ابزار کامل شد، بلکه تجربه بشر کامل شد آنهم نه تجربه روی ابزار، بلکه تجربه روی مشاهده مکرر طبیعت. مشاهده مکرر طبیعت، خودش پیش برنده فکر انسان است. ضرورت ندارد که تجربه انسان فقط روی ابزار بخواهد باشد آنهم روی ابزار تولید. جنگل را هم که مطالعه کند کم کم به یک کشفیات جدید نائل میشود، صحرا و دریا را هم که مطالعه کند همینطور است. غیر از سنگها ابزاری نداشتند. آیا اینکه دوره پارینه سنگی و سنگ غیر صیقلی تبدیل به دوره سنگ صیقلی شد، سبب گردید که بشر به کشاورزی نائل بشود؟ در اینجا هیچ حرفی ندارند که بتوانند ثابت کنند تکامل ابزار تولید منتهی به این شد. این یک مطلب.

از این بدتر و بالاتر، تکامل فئودالیسم به بورژوازی است. این را با تاریخ باید دقیق تطبیق کرد.

حرفی هم در اینجا ندارند. آیا اول ابزار تولید کامل شد و سبب گردید که بشر از فئودالیسم به بورژوازی منتقل بشود یا اول منتقل شد بعد ابزار تولید تکامل پیدا کرد؟ (حالا من عبارتهای خود او را در اینجا مخصوصاً میخوانم که ببینید حتی آن چیزی را که خود اینها در اینجا میگویند نمیتوانند ثابت کنند). برعکس است، توالد و رشد جمعیت زیاد شده، تجربه زیاد شده، شهرنشینی بیشتر شده، بعد اینها سبب شده برای این تکامل و اینها بعد علت تکامل ابزار تولید است نه تکامل ابزار تولید علت اینهاست. در این دوره هم اینها نمیتوانند این مسئله را دقیقاً توجیه کنند. نه میتوانند توجیه کنند که دوره کمون اولیه به علت تکامل ابزار تولید تبدیل به دوره کشاورزی و فئودالیسم شد، و نه میتوانند ثابت کنند دوره فئودالیسم به علت تکامل ابزار به دوره بورژوازی منتهی شد.