سلسله قوانین جبری لایتخلّف است که ریشه اقتصادی دارد یعنی قوانین مادی اقتصادی است، به این معنا که تکامل ابزار تولید تاریخ را متکامل میکند و تکامل تمام جنبههای زندگی اجتماعی انسان در طول تاریخ مولود تکامل اقتصادی است. این یک اصل که به آن «ماتریالیسم تاریخی» میگوییم؛ یعنی محرّک تاریخ جنبه مادی اجتماع است نه جنبه معنوی اجتماع، جنبههای معنوی اجتماع روبناست و اصالت ندارد و زیربنا جنبه مادی است.

٢. این ماتریالیسم تاریخی، دیالکتیکی است یعنی بر اساس یک مادیت تاریخی دیالکتیکی یعنی یک حرکت تاریخی دیالکتیکی است، حرکتی که براساس تضادها توجیه میشود؛ یعنی عامل این حرکت اقتصادی تضادهای درونی اجتماع است که این تضادهای درونی هم به این شکل پیدا میشود: ابزار تولید در هر مرحلهای که باشد یک نوع روابط تولیدی را ایجاب میکند و آن روابط تولیدی به نوبه خودش یک نوع معنویات یعنی اخلاق، فکر، قانون، مذهب و امثال اینها را به وجود میآورد. ابزار تولید که تکامل پیدا میکند، تضاد میان زیربنا (که تکامل ابزار تولیدی است) با روبنا (که نحوه روابط است و این روابط با ابزار تولید پیشین تناسب دارد) پیدا میشود. افراد هم قهراً به دو گروه تقسیم میشوند: گروه وابسته به ابزار تولیدی کهن که میخواهند همان روابط تولیدی سابق را با ابزار تولیدی جدید حفظ کنند، و گروهی که از ناحیه آنها استثمار شده هستند و قهراً طرفدار تحول به وضع جدید میشوند. از نظر شعور انسانی هم تضاد طبقاتی و کشمکش به وجود میآید و همین تضاد است که تاریخ را به حرکت درمیآورد.

٣. تاریخ یک مراحلی دارد که مراحل طبیعی است و تا از مراحل قبلی عبور نکند به مراحل بعدی نمیرسد، همین طوری که جنین یک سلسله مراحل دارد که آنها را طبیعت معین کرده و چون و چرا ندارد؛ یعنی وقتی میخواهد یک بچه به دنیا بیاید، از آن اوّلی که نطفهاش منعقد شده یک مراحلی را جبراً باید طی کند تا به اینجا برسد. اگر از اول آن اسپرم مرد و آن اوول زن نباشد، این نطفه منعقد نمیشود. بعد هم یک مراحل معینی دارد که همینطور طی میکند تا از نظر اندام کامل میشود و آماده میشود برای اینکه در بیرون رحم زندگی کند. تاریخ هم همینطور است، مراحلش تخلّف ناپذیر است. زندگی بشر از اشتراکیت شروع میشود، بعد فئودالیسم، بعد سرمایه داری (بورژوازی، سرمایه داری صنعتی و کاپیتالیسم) و آخر هم سوسیالیسم یعنی مالکیت اشتراکی ابزار تولید.

مارکس میگوید این سوسیالیسم ما سوسیالیسم علمی است. یعنی چه؟ میخواهد