اجتماعی احیاناً تعارض پیدا میشود. مثلًا آزادی یک ارزش انسانی است که افراد باید آزاد باشند، ولی یک ارزش انفرادی است یعنی ارزشی است برای فرد که هر فردی آزاد باشد. اما از طرف دیگر تکامل اجتماع که اجتماع حالت ایستا نداشته باشد، به فرد مربوط نیست. این که جامعه رو به پیش باشد و به جلو برود، گاهی- و همینطور هم هست- با آزادی افراد تعارض پیدا میکند؛ یعنی باید یک مقدار آزادیها را از افراد گرفت تا جامعه در جهت تکامل حرکت کند. این است که ممکن است یک جامعهای- چنانکه در عمل هم همینطور درآمده- جامعه سوسیالیستی باشد به معنای اینکه مالکیت در آن جامعه اشتراکی باشد ولی در عین حال افراد به رفاه نرسند و در همان درجه بدبختی باشند که قبلًا مالکیت انفرادی بوده است. گو اینکه این محصولها به جیب افراد نمیرود و از آنها استفاده سودجویی- به تعبیر اینها- به معنای اینکه منافع به جیب افراد معینی برود نمیشود، ولی به هر حال صرف رفاه عموم هم نمیشود. آن عدهای که در رأس این قدرتها قرار گرفتهاند برنامهها و طرحهایی برای خودشان دارند، برای اینکه مثلًا خودشان را به ابرقدرتها برسانند یا ابرقدرتی خودشان را محفوظ بدارند، بعد شما میبینید که نتایج تولید و همه زحمات خرج مثلًا ساختن ابزارهای جنگی فوق العاده مدرنی میشود که فقط در قدرت کشورهای خیلی بزرگ است که میتوانند این کارها را بکنند.

مثلًا این کاری که آمریکا و شوروی الآن میکنند تنها به این دلیل نیست که آنها دانشمندانی دارند که کشورهای دیگر ندارند. اگر همان دانشمندان بخواهند به کشورهایی نظیر ایران بیایند اصلًا امکان بودجهاش برای ایران نیست که بتواند یک چنین وسایلی فراهم کند. یا این پروازها و به کره ماه رفتن و برگشتنها برنامههایی مثل سفر از اینجا به آمریکا نیست؛ برنامههای پرخرج فوق العادهای است. اینها صرف سودجویی افراد نمیشود، به قول اینها صرف قدرت ملی میشود ولی به هرحال فایدهای به حال جامعه و آن افراد تولید کننده هم ندارد. بسا هست که وقتی آن کشاورز و کارگر آن طرف دیوار آهنین را با این طرف دیوار آهنین مقایسه کنید، میبینید وضع او از وضع این بدتر هم هست. این است که یک عده از سوسیالیستها آن سوسیالیسم را قبول ندارند و میگویند سوسیالیسم آن وقت است که نه تنها مالکیت ابزار تولید اشتراکی باشد، بلکه تولید هم اجتماعی باشد یعنی در جهت خیر و سعادت عموم باشد. این شرط دومی است که قرار دادند.