رژیمها ممکن است خودشان را رژیم سوسیالیستی بدانند بدون آنکه این رژیمهای اشتراکی امروز را قبول کرده باشند؛ بگویند که ما میتوانیم یک نظامی برقرار کنیم که در آن نظام استثمار انسان وجود نداشته باشد. به هرحال اگر ما سوسیالیسم را به این گونه هم تعریف کنیم گمان نمیرود که کسی منکر باشد یعنی بتواند این را انکار کند. مثل آن تعریف اول. اگر بگوییم سوسیالیسم یعنی رژیمی که در آن رژیم آزادی و احترام به شخصیت انسان رعایت شود، گمان نمیرود که کسی در نقطه مقابل بگوید خیر، من قبول ندارم؛ یا اگر بگوییم که سوسیالیسم یعنی رژیمی که در آن رژیم استثمار وجود نداشته باشد، کسی بگوید نه، قبول ندارم. اگر اشکالی باشد سر این است که یک نوع کار را یک کسی استثمار میداند دیگری استثمار نمیداند و الّا هیچ کس نیست که قبول داشته باشد یک چیزی استثمار است و در عین حال آن را تأیید کند. مثل این است که کسی ظلم بودن چیزی را با نام ظلم بودن قبول کند و در عین حال بگوید که باید باشد.

تعریف دیگر این است که سوسیالیسم- همینطور که لغتش حکایت میکند و مفهوم جمعی در این لغت خوابیده است- یعنی یک رژیم زندگی که در آن، زندگی به صورت جمعی باشد نه به صورت فردی، زندگی به صورت یک شرکت و به حالت اشتراک باشد. میبینیم که غالباً اینطور تفسیر میکنند. الآن هم کشورهای عربی سوسیالیسم را با کلمه «اشتراکیت» تفسیر میکنند آنهم بر این پایه که در زندگی سوسیالیسم یا زندگی اشتراکی باید «من» ها تبدیل به «ما» شده باشد. هر جامعهای که در آن «من» ها از بین رفتند و این احساس من بودن از میان برود و «ما» جانشین آن بشود این جامعه جامعه سوسیالیستی و اشتراکی است. حالا باید جستجو کرد که ریشه «من» در کجاست و چطور میشود که این «من» پیدا میشود و چطور میشود که «ما» پیدا میشود؟

دو نظریه درباره ریشه احساس « من » و « ما »

اینجا دو نظریه- در واقع- انسان شناسی وجود دارد. یک نظریه این است که این احساس «من» و خود را در مقابل جز «من» گذاشتن، غریزی بشر است. یعنی انسان به حسب خلقت یک موجود انفرادی است. به حسب اصل خلقت، انسان به صورت یک موجود منفرد زندگی کرده که فقط خودش را میبیند. معمولًا زیست شناسها میگویند که حبّ حیات شخصی و حس صیانت ذات- یعنی ذات شخصی- غریزه هر حیوانی است و از آن جمله انسان. بعد انسان با یک سلسله عوامل تعلیم و تربیتی با این غریزه خودش، با این