بعضى گفته‌اند: «ما قدّموا» اشاره به اعمال خوب و بد، و «آثار» اشاره به قدم‌هايى است كه انسان براى انجام اين اعمال بر مى‌دارد (قدم را از اين نظر «اثر» گفته‌اند كه روى زمين از خود اثر مى‌گذارد، مخصوصاً در زمين‌هاى خاكى).

در حديثى در شأن نزول اين آيه مى‌خوانيم: «گروهى از انصار (طايفه بنى سلمه) خانه هايشان از مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم دور بود و شكايت خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم كردند كه حضور در جماعت براى آنها سخت و سنگين است، آيه نازل شد و به آنها نويد داد هر گامى را كه بر مى‌دارند ثبت مى‌شود». [١]

و منظور از «امام مبين» به گفته بسيارى از مفسّران، «لوح محفوظ» است كه همه حقايق در آن ثبت است، بنابراين از تعبير فوق استفاده مى‌شود غير از نامه عملى كه هركسى مخصوص به خود دارد، يك «نامه عمل كلّى» وجود دارد كه به منزله «دفتر كلّى» نسبت به «دفتر اعمال» همه انسان‌هاست، و شرح اين سخن در بحث‌ «تعدد نامه‌هاى اعمال» به خواست خدا خواهد آمد. [٢]

تعبير به‌ «مبين» اشاره به روشنگرى لوح محفوظ و نامه اعمال نسبت به همه كارهاست، چرا كه چيزى از اعمال نيك و بد را فروگزار نمى‌كند.

در روايات متعددى آمده است كه منظور از «امام مبين» امام معصوم عليه السلام است كه بيانگر همه حقايق به فرمان خدا و به تعليم پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم مى‌باشد.

از جمله در حديثى در تفسير على بن ابراهيم عليه السلام از اميرمؤمنان عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود:

«انَا وَاللَّهِ الْامامُ الْمُبينُ! ابَيِّنُ الْحَقَّ مِنَ الْباطِلَ وَ وُرِّثْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و سلم‌؛ به خدا سوگند، منم، امام مبين كه حق را از باطل آشكار مى‌سازم، و آن را به ارث از رسول اللَّه گرفته‌ام»!. [٣]

جمع ميان اين تفسيرها چنين است كه امام مبين، مفهوم وسيعى دارد همان‌گونه كه ظاهر آن اشاره به نامه اعمال است كه همه كارهاى انسان‌ها را تبيين مى‌كند، باطن آن مى‌تواند اشاره به امام معصوم عليه السلام باشد كه با علم سرشار خود كه از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به ارث برده حق را از باطل تبيين كند.

***

[١]. مجمع‌البيان، جلد ٨، صفه ٤١٨ و تفسير فخررازى، جلد ٢٦، صفحه ٤٩، و تفسير قرطبى، جلد ٨ صفحه ٥٦، ٥٤.

[٢]. درباره لوح محفوظ در جلد ٢٦ تفسير نمونه ذيل آيه ٢٢ سوره بروج صفحه ٣٥٣ بحث شده است.

[٣]. تفسير على بن ابراهيم، جلد ٢، صفحه ٢١٢.