پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦٦ - پرونده اعمال انسانها

دوّمين آيه همين معنا را با صراحت بيشترى تعقيب كرده، مى‌فرمايد: «روز قيامت، كتاب (اعمال انسان‌ها در دادگاه عدل الهى) گذارده مى‌شود، و گنهكاران را مى‌بينى كه از آنچه در آن است، سخت در وحشتند، و مى‌گويند: اى واى بر ما اين چه كتابى است كه هيچ عمل كوچك و بزرگى نيست مگر آنكه آن را احصاء كرده است»؟! و وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمينَ مُشْفِقينَ مِمّا فيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغيرَةً وَ لا كَبيرَةً الّا احْصاها

در اين‌كه آيا اين كتاب نامه اعمال عمومى انسان‌هاست كه در آيه قبل به آن اشاره شده بود، يا نامه اعمال عمومى هر امّت، و يا نامه اعمال خصوصى هر انسان؟ (زيرا همان‌گونه كه در بحث‌هاى آينده به خواست خدا خواهد آمد وجود اين سه قسم نامه اعمال از آيات قرآن به خوبى استفاده مى‌شود) هر سه احتمال در تفسير آيه ممكن است، هرچند ذكر كلمه «كتاب» به صورت مفرد مى‌تواند اشاره به همان نامه عمومى تمام انسان‌ها باشد.

ضمناً از اين آيه به خوبى استفاده مى‌شود، چنان جزئيات اعمال انسان‌ها و كارهاى نيك و بد، اعم از بزرگ و كوچك در اين نامه عمل منعكس است كه حتّى صاحبان آن از ديدنش به وحشت مى‌افتند، و سبب وحشت آنها از يكسو حضور در دادگاه عدل الهى به خاطر اين اعمال است، و از سوى ديگر به خاطر اين‌كه بسيارى از اين اعمال را فراموش كرده بودند، و يا اصولًا اهميتى براى آن قائل نبودند، ولى اكنون همه را در مقابل خود مى‌بينند، و از سوى سوّم رسوائى بزرگ نزد خلايق!

توجه داشته باشيد لا يُغادِرُ از ماده «غَدْر» به معناى ترك كردن است.

بنابراين مفهوم جمله اين است كه چيزى را فروگذر نمى‌كند، و اين‌كه پيمان شكنى را «غدر» مى‌گويند به خاطر ترك وفاى به آن است.

در سوّمين آيه سخن از نوشتن و كتابت رسولان پروردگار است، مى‌فرمايد:

«آنها گمان مى‌كنند ما اسرار نهايى و سخنان در گوشى آنها را نمى‌شنويم، آرى مى‌شنويم، و رسولان ما نزد آنان حاضرند، و همه را مى‌نويسند» امْ يَحْسَبُونَ انّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلَى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِم يَكْتُبُونَ‌

روشن است كه تضادى ميان اين آيه و آيه نخست كه مى‌گفت: ما اعمال آنها را مى‌نويسيم، وجود ندارد، زيرا كار رسولان و فرشتگان خدا در حقيقت كار خداست، چون به فرمان او انجام مى‌گيرد.