ولى در حقيقت تمام اين اقوال دوازده‌گانه يا سيزده‌گانه در آن تفسيرى كه در بالا آورديم جمع است و آن وجود دو گروه در اعراف است، جمعى از نيكان و پاكان و اولياى اللَّه كه در طليعه آنها «محمد و آل محمد» عليهم السلام قرار دارند، و سپس انبياء و فرشتگان و جمعى از صالحان و علماء و بزرگان، و گروهى از مستضعفان و كسانى هم نقاط مثبت داشتند و هم نقاط منفى، و يا فاقد نقاط مثبت و منفى بوده‌اند (مانند فرزندان نابالغ كفار و جاهلان قاصر و اهل فترت).

رواياتى كه در بالا به آن اشاره شد نيز با صراحت وجود اين دو گروه را در اعراف تأييد مى‌كند.

لذا در ادامه آيه اوّل، اشاره به گروه دوم كرده مى‌فرمايد:

(گروه مستضعفان) «بهشتيان را صدا مى‌زنند كه درود بر شما، اما داخل بهشت نمى‌شوند در حالى كه اميد آن را دارند» (وَ نَادَوا اصْحابَ الجَنَّةِ انْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَ هُمْ يَطْمْعُونَ).

به اين ترتيب صدر و ذيل آيه اشاره به آن دو گروه مختلفى دارد كه در بالا گفته شد.

***

در دوّمين آيه مى‌افزايد: «و هنگامى كه چشمشان به دوزخيان مى‌افتد مى‌گويند: «پروردگار! ما را با جمعيت ستمگران قرار مده» (وَ اذا صُرِفَتْ ابْصارُهُمْ تِلْقاءَ اصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لاتَجْعَلْنا مَعَ القَوْمِ الظَّالِمينَ).

ضميرهايى كه در اين آيه (ضمير «ابصارهم» و «قالوا») مانند ذيل آيه قبل است به گروه دوّم باز مى‌گردد، در حالى كه در آغاز آيه اوّل سخن از گروه اوّل است.

اين تنها خلاف ظاهرى است كه ما در تفسير اين آيات، قائل مى‌شويم يعنى مرجع اين ضمائر را از هم جدا مى‌كنيم ولى قرائن متعددى براى اين خلاف ظاهر، هم در آيه اوّل و هم در آيات بعد است، زيرا رجالى كه بر اعراف قرار دارند و همه را از سيمايشان مى‌شناسند، و در آنجا امر و نهى مى‌كنند، و دوزخيان را مورد ملامت و سرزنش قرار مى‌دهند، و كسانى را كه به فضل خدا شايسته بهشتند به بهشت مى‌فرستند از افرادى نيستند كه جمله‌ لمْ يَدْخُلُوها وَ هُمْ يَطْمَعُونَ‌ (داخل بهشت نمى‌شوند در حالى‌كه طمع ورود در آن را دارند) شامل حال آنها بشود (دقت كنيد).

كوتاه سخن اينكه: در اين آيات تعبيراتى وجود دارد كه نشان مى‌دهد رجال والا مقامى بر اعراف قرار