نظير همين معنا در سوره نازعات نيز آمده است، مى‌فرمايد: يَوْمَ تَرْجُفُ الرّاجِفَةُ- تَتْبَعُها الرّادِفَةُ «روزى كه زلزله‌ها همه چيز را به لرزه در مى‌آورد، و به دنبال يك زلزله، زلزله ديگرى رخ مى‌دهد»! (نازعات ٦ و ٧).

و بسيارى از مفسّران آيه اوّل را اشاره به نفخه اوّل صور (صيحه عظيمى كه جهان با آن پايان مى‌گيرد) و آيه دوّم را اشاره به نفخه دوم (صيحه ديگرى كه رستاخيز با آن شروع مى‌شود) دانسته‌اند، در حالى كه اين معنا برخلاف ظاهر آيه است، زيرا «راجفه» از ماده «رجف» به گفته مقاييس اللغة در اصل به معناى اضطراب يا به گفته راغب به معناى اضطراب شديد است، و لذا به درياى مواج‌ «بَحرٌ رَجّاف» مى‌گويند، و «اراجيف» اخبارى است كه افكار عمومى جامعه را متزلزل و مضطرب مى‌سازد.

درست است كه صيحه‌هاى عظيم معمولًا توأم با لرزه‌هاست، ولى در اين‌جا نيازى نيست كه ما معناى حقيقى را كه همان زلزله نخستين و زلزله دوّم باشد رها كرده، به سراغ معناى مجازى يا لازم معنا برويم.

***

٣- دگرگونى سطح زمين يكى ديگر از نشانه‌هاى شروع رستاخيز است به گونه‌اى كه زمين به صورت كاملًا مسطح در مى‌آيد، و انسان‌ها همگى به طور آشكار بر صفحه آن ظاهر مى‌شوند، چنانكه قرآن مى‌گويد: يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالُ وَ تَرَىَ الْأرْضَ بارِزَةً وَحَشَرَنْاهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ احَداً: «به خاطر بياور روزى را كه كوه‌ها را به حركت در مى‌آوريم، و زمين را آشكار و مسطح مى‌بينى، و همه انسان‌ها را محشور مى‌كنيم، واحدى را فرو گذار نخواهيم كرد» (كهف ٤٧).

حركت كوه‌ها مقدمه‌اى است براى ويران شدن آنها، و به دنبال اين ويرانى همان‌گونه كه از آيه فوق و بعضى ديگر آيات قرآن استفاده مى‌شود، زمين كاملًا مسطح و هموار مى‌گردد، به طورى كه همه انسان‌ها بر صفحه آن ظاهر و آشكارند.

به اين آيات نيز توجه كنيد: ويَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فُقُلْ يَنْسِفُها رَبّى نَسْفاً- فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً- لا تَرَى‌ فيها عِوَجاً وَ لا امْتاً- يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدّاعِىَ لا عَوَجَ لَهُ ...: «و از تو درباره كوه‌ها سؤال مى‌كنند، بگو پروردگارم آنها را (متلاشى مى‌كند و) بر باد مى‌دهد- سپس زمين را صاف و هموار و مسطّح و بى آب و گياه رها مى‌سازد- به گونه‌اى كه در آن هيچ پستى و بلندى نمى‌بينى- در آن روز همگى از دعوت كننده‌