٢- در جاى ديگر مى‌فرمايد: اذا زُلْزِلَتِ الْأرْضُ زِلْزالَها وَ اخْرِجَتِ الْأرْضُ اثْقالَها: «هنگامى كه زمين شديداً به لرزه درآيد و بارهاى سنگين خود را خارج سازد» (زلزال- ١ و ٢).

در اين‌كه منظور از اين زلزله، زلزه‌اى است كه سرتاسر سطح زمين را به هنگام پايان جهان فرا مى‌گيرد و سبب ويرانى عالم مى‌گردد يا زلزله‌اى است كه به هنگام رستاخيز روى مى‌دهد؟ در ميان مفسّران گفتگو است (فخر رازى در تفسيرش هر دو قول را نقل كرده است). [١]

ولى با توجه به آيه دوّم اين سوره كه مى‌گويد: زمين اثقال درونش را بيرون مى‌ريزد معناى دوّم مناسب‌تر است، زيرا «اثقال» جمع «ثَقَل» به معناى دفينه‌ها، و به احتمال قوى در اين‌جا به معناى انسان‌ها است كه در آن هنگام از قبرها بيرون مى‌ريزند، همان‌گونه كه در (آيه ٤ سوره انشقاق) نيز مى‌فرمايد: وَالْقَتْ ما فيها وَ تَخَلَّتْ‌: «زمين آنچه را در درون دارد بيرون مى‌افكند و خالى مى‌شود».

به اين ترتيب زلزله دوّم زلزله‌اى است كه قبل از احياى مردگان و شروع قيامت صورت مى‌گيرد، زلزله‌اى است فرا گير بر خلاف ساير زلزله‌ها كه هميشه منطقه كوچكى از زمين را شامل مى‌شود، تعبير به‌ اذا زُلْزِلَتِ الْأرْضُ‌ به طور مطلق، و همچنين تعبير به‌ زِلْزالَها نيز مؤيّد همين معناست.

شبيه اين تعبير بلكه به صورت روشن‌تر در آيه ٤٤ سوره ق آمده است، آن‌جا كه مى‌فرمايد: يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسيرٌ [٢]: «روزى كه زمين از روى آنها شكافته مى‌شود و به سرعت (از قبرها) خارج مى‌شوند، اين جمع كردن براى ما آسان است».

روشن است شكافته شدن سرتاسر زمين و خارج شدن سريع انسان‌ها از قبرها حتماً آميخته با زلزله‌هاى فراگير مى‌باشد كه سراسر جهان را در بر مى‌گيرد.

به هر حال اين زلزله در آستانه احياى مردگان است نه در پايان جهان، به خصوص اين‌كه در پايان آيه بجاى احياى مردگان عنوان‌ «حشر» (جمع كردن افراد انسان‌ها پس از زنده شدن، يا جمع كردن اجزاى بدن‌ها، و يا جمع كردن ارواح و جسدها) ذكر شده است.

اين زلزه برخلاف ساير زلزله‌ها، زلزله‌اى است سازنده نه ويرانگر و ميرانده، زلزله‌اى است كه به انسان‌ها اجازه مى‌دهد به سرعت از قبرها خارج گردند و حيات نوين از سر گيرند.

[١]. تفسير كبير، جلد ٣٢، صفحه ٥٨.

[٢]. «تَشقق» در اصل «تتشقق» بوده كه يكى از دو «تاء» آن حذف شده است.