بعضى از مفسّران گفته‌اند: هنگامى كه اين واژه در قرآن مجيد نازل شد، جمعى از كفّار قريش گفتند: ما گياهى به نام «زقوم» در اراضى خود سراغ نداريم!، مردى از سرزمين آفريقا بر آنها وارد شد، از او سؤال كردند: آيا زقوم را مى‌شناسى؟ او گفت: اين لغت نزد ما به معناى‌ كره و خرما است! (آيا او به عنوان سخريّه اين سخن را گفت، و يا واقعاً اين واژه در ميان آنها چنين مفهومى داشت، معلوم نيست به هر حال مسلّماً در قرآن به عنوان يك درخت يا يك گياه معرّفى شده).

هنگامى كه اين معنى به ابو جهل رسيد از روى استهزا به كنيز خود گفت: زقّمينا!: «زقّوم براى ما بياور»! و منظورش كره و خرما بود، و به يارانش مى‌گفت: شما هم زقوم بخوريد! اين همان چيزى است كه محمد صلى الله عليه و آله و سلم ما را به آن تهديد مى‌كند، گمان مى‌برد آتش درخت مى‌روياند در حالى كه آتش سوازننده درخت است!. [١]

اين معنا سبب شده كه بعضى از ارباب لغت و مفسّران به گمان اينكه تفسير مزبور يك تفسير جدّى و واقعى است، يكى از معانى زقّوم را همين معنا بدانند، چنانكه در لسان العرب از جوهرى نقل شده:

(الزّقوم اسم طعام لهم فيه تمر و زبد)!: «زقوم اسم غذايى است براى عرب‌ها كه در آن خرما و كره باشد».

***

دومين آيات توضيح بيشترى درباره اوصاف «زقوم»، اين غذاى ناگوار دوزخى بيان مى‌دارد، مى‌فرمايد: «آيا آن (نعمت‌هاى جاويدان بهشت) براى پذيرايى بهتر است يا درخت (نفرت‌انگيز) «زقوم» ... آن درختى است كه از قعر جهنّم مى‌رويد!- شكوفه‌هايش همچون سرهاى شياطين است!- آنها (مجرمان) از آن مى‌خوردند و شكم خود را پر مى‌كنند» (اذلِكَ خَيْرٌ نَزُلًا امْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ ... انَّها شَجَرَةُ تَخْرُجُ فِي اصْلِ الجَحِيم- طَلْعُها كَانَّهُ رُؤُسُ الشَّياطينِ- فَانَّهُم لاكِلُونَ مِنْها فَمالِئُونَ مِنْها البُطُونَ).

در اينجا نخست به اشكال «ابو جهل» برخورد مى‌كنيم كه او از روى سخريه مى‌گفت مگر درخت در آتش مى‌رويد؟ آتش دشمن درخت است، آن را مى‌سوزاند؟

[١]. تفسير قرطبى، جلد ٨، صفحه ٥٥٢٩ (ذيل آيه ٦٢ صافات).