مى‌شديد! سپس امام فرمود: اگر ممكن بود كسى از خوشحالى بميرد اهل بهشت در آن هنگام از خوشحالى مى‌مردند! چرا كه آنهمه عذاب از آنها باز گردانده شده (نظير همين معنا در مورد دوزخيان در ذيل اين روايت بيان شده كه آنها با ملاحظه جايگاه خود در بهشت چنان غمگين مى‌شوند كه از غصه و اندوه مى‌خواهند بميرند). [١]

نظير همين مطلب به طور فشرده‌تر از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم در تفسير درالمنثور نقل شده است. [٢]

وجود دو منزلگاه براى هر انسان اشاره به زمينه‌ها و استعدادهايى است كه بالقوه در هر انسانى وجود دارد، و مطابق اين استعدادها و زمينه‌ها محل‌هايى در دوزخ و بهشت براى آنان تعيين شده، اين هيچ منافات با آنچه قبل گفتيم ندارد كه با اعمال خود اين منزلگاه‌ها را بسازند و از هر نظر تكميل كنند و زمينه‌ها را به فعليت كامل برسانند.

اينها همه از يكسو، از سوى ديگر بهشتيان هرگز خاطره دنيا را فراموش نكرده‌اند، و مى‌توانند با مقايسه حال خود نسبت به وضع دنيا به ارزش آن همه نعمت‌ها و مواهب بيشمار الهى پى برند.

در آيات ٢٥ تا ٢٧ سوره طور مى‌خوانيم: وَ اقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَسائلُونَ قالُوا انّا كُنا قَبْلُ في اهِلنا مُشْفِقينَ- فَمنّ اللَّه عَلَيْنا وَ وقينا عَذابُ السَّمُومِ‌: «بعضى از بهشتيان رو به بعضى ديگر مى‌كنند و از (گذشته) مى‌پرسند- و مى‌گويند ما در ميان خانواده خود بيمناك بوديم- اما خدا منت بر ما نهاد و ما را از عذاب كشنده حفظ كرد».

اين تعبير به خوبى نشان مى‌دهد كه بهشتيان نگرانى‌ها و ناراحتى‌هاى دينا را به خاطر دارند و آن را با آنچه در آن هستند مقايسه مى‌كنند، بديهى است اين مقايسه مى‌تواند عظمت مواهبى را كه از آن برخوردارند آشكار كند.

***

٣- آيا در بهشت تكاملى هم وجود دارد؟

گرچه پاسخ اين سؤال از پاسخ سؤال اوّل اجمالًا روشن شد ولى لازم است در اينجا به سراغ پاسخ گسترده‌ترى برويم، مى‌گوييم: آرى قطعاً تكامل در آنجا وجود دارد، و بهشتيان هرگز در جا نمى‌زنند، بلكه‌

[١]. بحارالأنوار، جلد ٨، صفحه ١٤٢، حديث ٢٦.

[٢]. تفسير درالمنثور طبق نقل الميزان، صفحه ١٣٩ (ذيل آيات سوره اعراف).