تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٤٠ - شرح آيات
حاضر شوند، و جزاى عادلانه دريافت كنند: اگر خير بوده است خير، و اگر شر بوده است شر .. و بر كسى كه گرفتار دنيا پرستى است، پذيرفتن انديشه محاكمه و مجازات نياكان بسيار دشوار است، چه بعث و برانگيخته شدن پدران و نياكان از ذهن ساده دلان بيش از بعث كسانى كه اكنون زندگى مىكنند دور از ذهن و ناپذيرفتنى جلوهگر مىشود، و امر ديگر آن كه سخن گفتن درباره مستقبل و آن جهان را كافى براى تأييد انديشه و نگرش ماديگرانه غرق شده در واقعيت محسوس و ملموس نمىبود، و پدران نخستين اكنون خاك و استخوانند، و اين همساز با گمراهى و گمراه كنندگى ديگران موجود در آنان نسبت به آخرت به شمار مىرفت كه گوشهاى از غيب آينده است.
[٤٩- ٥٠] و پروردگار ما به اين شبهه روّى موضوعى و كوبنده از طريق وحى با زبان پيامبرش چنين پاسخ مىدهد
/ ٤٢١ قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ «بگو كه پيشينيان و پسينيان.» شايد آوردن فعل امر «قل» در اين آيه را آنان براى خود تحقيرى تصور مىكردند، بدان جهت كه خدا مستقيما با آنان سخن نمىگفت، و شايد مهمترين چيزى كه سايههاى «قل» به ما الهام مىكند آن باشد كه اين حقيقت مىبايستى به صراحت گفته شود، و آن از مفردات دعوت به خدا و رسالتهاى او است، همچون اين گفتهاش سبحانه و تعالى قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ «بگو خدا يگانه است.» بعضى گفتهاند كه: كلمه «قل» دالّ بر اين حقيقت از قضاياى عمومى مشترك ميان خاص و عام است كه رازى در تفسير خود به آن اشاره كرده است، و پروردگار ما از آن روى اولين را بر آخرين مقدم داشت كه آنان بعث پيشينيان را بيشتر بعيد مىدانستند، و تا كسى گمان نكند كه بعث پيشينيان كه خاك و پراكنده شدهاند و حتى آثارى از آنان بر جاى نمانده بر او، سبحانه و تعالى، دشوارتر است، هرگز چنين نيست ... فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ يَنْظُرُونَ «، [٨٦] همه با يك فرمان
[٨٦] - الصّافّات/ ١٩.