كتاب‌ معانى الأخبار با همين عنوان، در مصادر معرّفى شده‌[١] و انتسابش به شيخ صدوق، معروف و چه بسا متواتر است. اين كتاب از مصادر بحار الأنوار، وسائل الشيعة و مستدرك الوسائل‌ است. نسخه چاپى آن، شامل مقدّمه محقّق و اصل كتاب است. در مقدّمه محقّق، اين مطالب آمده است: شرح حال مؤلّف، معرّفى نسخه‌هاى خطّى كتاب، معرّفى آثار شيخ صدوق، و نيز شرح مجلس مناظره شيخ صدوق در حضور ركن الدوله، به نقل از شيخ جعفر بن محمّد دوريستى، از كتاب‌ مجالس المؤمنين‌ شوشترى.[٢] اصل كتاب در نزديك به ششصد باب با عنوان مشخّص، سامان يافته است. مؤلّف در باب اوّل، سه روايت از امام صادق عليه السلام درباره اهميّت فهم و درايت حديث، ذكر كرده است. شيخ صدوق تأليف كتاب‌ معانى الأخبار را در سال ٣٣١ ق، به پايان رساند.[٣] گويا وى اين اثر را با الهام از حديثى تأليف كرده كه در آن، بر فهم كلام معصومان عليهم السلام بيش از نقل آن، تأكيد و تكيه شده است.[٤] مؤلّف در اين كتاب، برخى از مفاهيم، ألفاظ و عبارات قرآن و احاديث را كه در متون روايات، معنا و تفسير شده‌اند، گردآورى كرده است. از اين رو، اين كتاب افزون بر ارزش حديثى‌اش، يك منبع ارزشمند در فقه الحديث است. عنوان كتاب (اخبار) با محتواى آن، انطباق كامل ندارد. براى توجيه اين نام‌گذارى، به ناچار يا بايد به معناى ظاهرىِ آن بسنده كرد و آن را از باب اكثر و اغلب افراد دانست، و يا آن كه در معناى اين عنوان تصرّف كرد و آن را به معناى مرجعيت و مبنا دانستن اخبار در فهم و تفسير همه ألفاظ و عبارات- اعم از حديثى، قرآنى و حتى تاريخى- تفسير كرد. توجيه دوم، با محتواى كتاب سازگارتر است.

ترتيب و چينش ابواب در اين كتاب، چونان ديگر كتب مؤلّف، از نظام معنادارى حكايت نمى‌كند. وى معمولًا ابواب آغازين و پايانى را مناسب و معنادار مى‌آورد؛ ولى در ابواب بينابين، اين نظام به هم مى‌خورد. از جمله ابواب ياد شده، مى‌توان به‌

[١]. رجال النجاشى، ص ٣٩٨؛ الفهرست، طوسى، ص ٢٣٧؛ معالم العلماء، ص ١٤٩؛ أمل الآمل، ج ٢، ص ٢٤٧.

[٢]. معانى الأخبار، ص ٢٦- ٣٥.

[٣]. الذريعة، ج ٢١، ص ٢٠٤.

[٤]. معانى الأخبار، ص ١.