تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ٣٠٧ - ٩ الجمل(النصرة لسيد العترة فى حرب البصرة)

در دو بخش سامان يافته است: بخش نخست، با رويكرد كلامى و گاه فقهى، به جنگ جمل پرداخته؛ ولى بخش دوم، تنها با رويكرد تاريخى.

نتيجه اين سه مقدّمه، اين احتمال را تقويت مى‌كند كه بخش نخست كتاب، همان كتاب‌ النصرة است و بخش دوم، كتاب‌ الجمل‌. با طرح اين احتمال، ديگر مهم نيست كه دانسته شود آيا مؤلّف، خود، دو كتاب‌ النصرة و الجمل‌ را در يك مجلّد قرار داده، يا برخى از ناسخان چنين كرده‌اند.

به هر حال، تشابه بسيارى نيز ميان كتاب‌ المسألة الكافية و كتاب‌ الجمل‌ به چشم مى‌خورد، كه باعث شده است نسخه بازيافته كتاب‌ المسألة الكافية را- كه از منقولات آن در بحار الأنوار به دست آمده- به همان سبك و سياق كتاب‌ الجمل‌، نظم و سامان دهند.[١] چند نسخه خطّى از الجمل‌، موجود است: نسخه سيّد ابو القاسم اصفهانى محرّر، نسخه‌اى در كتاب‌خانه آل كاشف الغطاء، نسخه‌اى در كتاب‌خانه مجلس شوراى اسلامى، و نسخه‌اى در كتاب‌خانه آستان قدس رضوى‌[٢]. محقّق كتاب، افزون بر نسخه آستان قدس، از نسخه ديگرى نيز استفاده كرده، كه در سال ١٣٣٨ ق، از روى نسخه‌اى كهن، استنساخ شده است.[٣] اين كتاب ابتدا در چاپ‌خانه حيدريه در نجف، و بار ديگر در سال ١٣٦٨ ق، در همان جا به چاپ رسيد. نسخه چاپى كتاب‌ الجمل‌، با مقدّمه محقّق، مقدّمه كوتاه مؤلّف و اصل كتاب، سامان يافته است. شيخ مفيد در مقدّمه، پس از اشاره به اهمّيت موضوع و جايگاه كتاب، متذكّر شده است كه در اين كتاب، به بيان و شرح اين مطالب مى‌پردازد: اختلاف اهل قبله درباره فتنه بصره (جنگ در بصره) و جنگ ميان امير المؤمنين عليه السلام و عايشه و طلحه و زبير، ديدگاه فرق و مذاهب مختلف اسلامى درباره آن، اثبات سبب پديد آمدن اين فتنه و سرانجام، داستان و اخبار اين جنگ.[٤]

[١]. المسألة الكافية، ص ٣- ٤.

[٢]. تراثنا، ش ١٣، ص ٩٨- ٩٩.

[٣]. الجمل، ص ٣١، مقدّمه محقّق.

[٤]. همان جا.