تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ٢٥٨ - ١٠ كمال الدين و تمام النعمة

و بغداد شده بود.[١] مناظرات و مباحثات بسيارى كه در كتاب ياد شده با فرقه‌ها و مذاهبى چون كيسانيه، ناووسيه و واقفه، زيديه و افراد ملحد و در پاسخ به شبهه‌ها مطرح شده، نشان مى‌دهد كه مسئله غيبت امام دوازدهم، مهم‌ترين مسئله فكرى آن عصر بوده و هويت شيعه اماميه را تهديد مى‌كرده است. مقدّمات انگيزشى تأليف اين كتاب، ابتدا در نيشابور[٢] و سپس در قم‌[٣] فراهم مى‌شود و سرانجام در رى، به انجام مى‌رسد. به موجب ظاهر كلام شيخ صدوق، عامل بسيار مهمّى كه در تأليف كتاب ياد شده نقش «شرط كافى» را ايفا نموده، تمايل و بلكه دستور حضرت ولى عصر عليه السلام به وى در عالم رؤيا بوده است.[٤] كتاب مورد بحث، با يك مقدّمه طولانى در ١٢٨ صفحه آغاز مى‌شود كه شباهت فراوانى به چكيده و دورنماى مباحث كتاب دارد. اين مقدّمه بدون عنوان‌بندى، مطالب متنوّع و تا حدّى فارغ از انسجام را درباره مسئله امامت و بويژه غيبت، فرا مى‌گيرد. مؤلّف در اين قسمت، به سان يك متكلّم- البته نه به معناى مصطلح- ظاهر شده و به تحليل مطالب پرداخته است. وى در تبيين مدّعاى خود، ضمن تحليل بحث، از قرآن و روايات و اقوال متكلّمانى چون ابن قبه و ابو سهل نوبختى، بهره گرفته است.[٥] چنان كه اشاره شد، غيبت امام عصر عليه السلام و طولانى شدن مدّت آن، شيعيان را گرفتار ترديد و شك ساخت و براى مخالفان، بهانه و بستر مناسبى را جهت ايراد شبهه و تعرّض به هويت شيعه اماميه فراهم آورد. شيخ صدوق در كتاب ياد شده نيز حجم و تكيه گاه مباحث را برطرف كردن استبعاد ياد شده از اذهان شيعيان و به تبع، خلع‌

[١]. همان، ص ١٦.

[٢]. همان، ص ٢.

[٣]. همان، ص ٣.

[٤]. همان، ص ٤.

[٥]. همان، ص ٨٨.