تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ٧١ - ١٣ شيخ صدوق(م ٣٨١ ق)

گرفت. وى تا پايان عمر، در آن‌جا ساكن شد.[١] شيخ صدوق براى ديدار با مشايخ حديث، به شهرها و مراكز مهمّ حديث سفر كرد كه براساس گزارش خود او، عبارت‌اند از: جرجان، نيشابور، سرخس، سمرقند، بلخ، ايلاق، فرغانه، همدان، بغداد، كوفه، مكّه و مدينه.[٢] شيخ صدوق پس از قم و رى، گويى خراسان را سومين شهر براى اقامت برگزيده است؛ چراكه وى را چهره برجسته طايفه اماميه در خراسان دانسته‌اند[٣] و بيشتر شهرهايى كه وى به آنها سفر كرد، در منطقه خراسان و ماوراء النهر جاى دارند. قرينه سوم، اين‌كه تأليف برخى از كتاب‌ها- مانند كتاب من لا يحضره الفقيه‌، بسيارى از مجالس امالى و نيز كتاب‌ كمال الدين و تمام النعمة- در آن ديار انجام گرفت.

وى با بيش از ٢٥٠ نفر از مشايخ حديث كه اهل سنّت نيز در ميان آنها بود، ديدار كرد و از آنها حديث شنيد.[٤] مهم‌ترين مشايخ او به ترتيب، على بن بابويه، ابن وليد، محمّد بن على ماجيلويه و محمّد بن موسى بن متوكّل بودند.[٥] معروف‌ترين راويان او را نيز چنين مى‌توان نام برد: شيخ مفيد، هارون بن موسى تلعكبرى، حسين بن عبيد اللَّه غضائرى، جعفر بن حسن بن حَسْكه، محمّد بن سليمان حمرانى‌[٦] و على بن احمد نجاشى پدر صاحب رجال.[٧] شيخ صدوق در وثاقت، امانتدارى و فرزانگى، و تبحّر در فقه و اخبار و رجال، يگانه دوران در ميان قمى‌ها بود.[٨] بنا به قولى، ابن ادريس در سده ششم، لقب‌

[١]. رجال النجاشى، ص ٣٩٢؛ معانى الأخبار، ص ١٩، مقدّمه محقّق.

[٢]. علل الشرائع، ص ١٦- ٢٠؛ مقدّمه بحر العلوم، معانى الأخبار، ص ١٩- ٢٥، مقدّمه محقّق.

[٣]. رجال النجاشى، ص ٣٩٢.

[٤]. معانى الأخبار، ص ٣٧- ٦٨؛ عيون أخبار الرضا عليه السلام، ص ١٩، مقدّمه محقّق.

[٥]. عيون أخبار الرضا عليه السلام، ص ١٧- ١٨، مقدّمه محقّق.

[٦]. الفهرست، طوسى، ص ٢٣٧؛ رجال الطوسى، ص ٤٣٩.

[٧]. رجال النجاشى، ص ٣٩٢.

[٨]. همان جا؛ الفهرست، طوسى، ص ٢٣٧؛ رجال الطوسى، ص ٤٣٩؛ فلاح السائل، ص ١١؛ فرج المهموم، ص ١٢٩.