تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ٣٥٧ - ٧ الاستبصار فى ما اختلف من الأخبار

جزء اوّل: با سيصد باب، در بر دارنده ١٣٩٩ حديث.

جزء دوم: با ٢١٧ باب، در بردارنده ١١٧٧ حديث.

جزء سوم: با ٣٩٨ باب، ٢٤٥٥ حديث.

تعداد در مجموع كتاب: ٩٢٥ باب و ٥٥١١ حديث.[١] تعداد احاديث شماره‌گذارى شده در نسخه چاپى كتاب، ٥٥٥٨ حديث است؛ يعنى ٤٧ شماره بيشتر از آمارى كه مؤلّف به دست مى‌دهد. آن‌گونه كه محقّق كتاب متذكّر مى‌شود، اين اختلاف با ملاحظه شمار احاديثى كه شيخ طوسى با عنوان «سند آخر» ذكر كرد، و نيز احاديث مكررّ در يك باب و كسر آنها از عدد ياد شده، تفاوت دو آمار تقريباً از بين مى‌رود.[٢] مؤلّف، نيمى از روايات كتاب را- كه به عبادات مربوطاند-، با اسناد كامل و نيم ديگر را مرسل نقل كرده است. شيخ طوسى در پايان كتاب، در بخشى با عنوان «مشيخه»، به سان مشيخه‌ تهذيب‌، طريق خويش را به صاحبان كتب و اصول حديثى، ذكر كرده است. با مقايسه دو مشيخه‌ تهذيب‌ و الاستبصار، معلوم مى‌شود كه ميان آنها تفاوتى وجود ندارد.[٣] الاستبصار چهارمين كتاب از كتب اربعه شيعه است و به دليل اعتبار و اهمّيت آن در گستره حديث شيعه و نيز جايگاه و ارزش رجالى آن، با استقبال و اعتماد فراوان علماى شيعه مواجه شد. بالغ بر ٢٢ شرح و ترتيب و حاشيه و تعليقه بر متن‌ الاستبصار و اسانيد و مشيخه آن، نگاشته شده است.[٤] برخى از اين شرح‌ها كه چاپ نيز شده‌اند، عبارت‌اند از:

١. كشف الأسرار فى شرح الاستبصار، به قلم سيّد نعمت اللَّه جزايرى، كه در سه مجلد، با تحقيق و تعليق سيّد طيّب موسوى جزايرى، توسّط دار الكتاب در قم در

[١]. الاستبصار، ج ٤، ص ٣٤٢.

[٢]. همان، هامش.

[٣]. الفوائد الرجالية، همان جا؛ خاتمة مستدرك الوسائل، ج ٦، ص ١٤.

[٤]. كشف الحجب، ص ٣٢١- ٣٢٢؛ الذريعة، ج ٢، ص ١٥- ١٦؛ الاستبصار، ص ٢٠- ٢١، مقدّمه محقّق؛ علوم‌حديث، ش ٣٢، ص ٢٢٧- ٢٣٢.