تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى - احمدى نورآبادى، مهدى؛ رحمتى، محمدكاظم - الصفحة ١١٦ - ٤٣ قاضى نعمان مغربى(م ٣٦٣ ق)

٤٣. قاضى نُعمان مغربى (م ٣٦٣ ق)

نعمان بن محمّد بن منصور مغربى، مكنا به ابو حنيفه و معروف به قاضى نعمان؛ محدّث، فقيه و متكلّم. قاضى نعمان از محدّثان و فقيهان بزرگ سده چهارم بوده است.

با اين حال، در مصادر اوّليه از وى ياد نشده است. علّت اين امر را مى‌توان دورى زياد مصر از بغداد و نبود ارتباط و تعامل ميان حوزه بغداد و مصر- به دليل تسلّط اسماعيليان بر آن ديار- دانست؛ چنان‌كه ترديد در مذهب قاضى نعمان يا جزم به غير امامى بودن مذهب او نيز دور از انتظار نيست. در سده پنجم، ابو الفتح كراجكى (م ٤٤٩ ق) از مشايخ اجازه حديث اماميه، كتاب‌ الأخبار قاضى نعمان را شرح كرد[١] و از سده ششم به بعد، نام قاضى نعمان وارد مصادر رجالى امامى شد.[٢] مهم‌ترين موضع بحث و اختلاف در مصادر ياد شده، مذهب قاضى نعمان است كه برخى وى را غير امامى‌[٣] و برخى امامى‌[٤] دانسته‌اند. قرينه‌اى بر مذهب امامى قاضى نعمان، كلام ابن خلّكان (م ٦٨١ ق) است كه گفته: او در آغاز مالكى بود؛ ولى سپس به مذهب امامى گرويد.[٥] قرينه ديگر، آن است كه اكثر روايات كتاب‌ دعائم الاسلام‌ قاضى نعمان، در مصادر حديثى معروف اماميه نيز آمده است‌[٦] و اين كه يكى دو روايت در كتاب ياد شده، به امام جواد عليه السلام- كه از امامان اسماعيليه نيست- اسناد داده شده است.[٧] به هر حال، قاضى نعمان در كتاب‌ دعائم الاسلام‌، بر مشرب مذهب اسماعيلى رفتار

[١]. الذريعة، ج ١، ص ٣١٠.

[٢]. معالم العلماء، ص ١٦١.

[٣]. معالم العلماء، همان جا؛ رياض العلماء، ج ٢، ص ٤١١؛ نقد الرجال، ج ٥، ص ١٧؛ معجم الرجال، ج ٢٠، ص ١٨٥. نيز، ر. ك: هفت آسمان، شماره ٣.

[٤]. أمل الآمل، ج ٢، ص ٣٣٥؛ بحار الأنوار، ج ١، ص ٣٦؛ خاتمة مستدرك الوسائل، ج ١، ص ١٥٠- ١٥٥؛ الفوائد الرجاليه، ج ٤، ص ٣؛ تنقيح المقال، ج ٣، ص ٢٧٣؛ الذريعة، ج ١، ص ٦١.

[٥]. وفيات الأعيان، ج ٥، ص ٤١٥.

[٦]. بحار الأنوار، ج ١، ص ٣٦.

[٧]. خاتمة مستدرك الوسائل، ج ١، ص ١٥٥.