مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٤٣٣ - محاسبه نفس

شداد بن اوس از پيامبر ٦ نقل مى‌كند كه آن بزرگوار فرمود: هوشيار آن كسى است كه محاسبه نفس كند و براى پس از مرگ كار كند، و نادان كسى است كه پيرو هواى نفس بوده، و از خدا آرزومند باشد (١٤). (دانه نفسه) يعنى:

محاسبه نفس كند. و يوم الدين، همان روز حساب است، و قول خداى تعالى:

«أ إنّا لمدينون (١٥)» يعنى: آيا براستى ما محاسبه‌شدگانيم؟ يكى از بزرگان مى‌گويد: خويشتن را محاسبه كنيد پيش از آن كه محاسبه شويد، و بسنجيد آن را قبل از اينكه شما را بسنجند، و آماده شويد، براى آن صحنه بزرگ! از جبرئيل در باره عملى كه پاداش فراوان دارد پرسيدند، گفت: آن است كه خداوند را چنان عبادت كنى كه گويا او را مى‌بينى، زيرا تو اگر او را نمى‌بينى او تو را مى‌بيند (١٦).

خداى متعال فرموده است: «آيا نمى‌داند كه خدا او را مى‌بيند (١٧)؟» و نيز مى‌فرمايد: «براستى كه خدا ناظر بر شماست (١٨)» يكى از بزرگان مى‌گويد: هر گاه خواستى ديگران را موعظه كنى، اوّل به خود و قلب خود موعظه كن، و مبادا اجتماع مردم تو را گول بزند، زيرا آنها ظاهر تو را مى‌بينند و خدا ناظر بر باطن تو است.

نقل كرده‌اند، يكى از دانشمندان مورد توجه جمعى بود كه رفت و آمد مى‌كردند و براى استفاده، مدّتها به محضر او حاضر مى‌شدند، و از آن ميان جوانى را احترام مى‌كرد، و بر ديگران مقدم مى‌داشت، يكى از يارانش گفت: چرا اين را كه هنوز جوان است، اين قدر احترام مى‌كنى؟ در صورتى كه ما پيرمرديم. پس چند پرنده طلبيد، و به هر كدام يك پرنده با يك چاقو داد و گفت: بايد هر كدامى از شما پرنده خود را در جايى سر ببرد كه هيچ كس نبيند، و به آن جوان هم، مانند ديگران يك پرنده و يك چاقو داد، و همان حرفى را كه به ديگران گفته بود، به او نيز گفت. پس از لحظه‌اى هر كدام با پرنده ذبح‌شده خود باز گشتند امّا آن جوان‌