مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٤٠٠ - آفت خودپسندى

را با پافشارى بر گناه توقع دارد، پس او فريب خورده است و بايد با انجام فرائض و اعمال با فضيلت خود را يارى كند، و خود را به نعمتهاى بهشتى و وعده‌هاى الهى به صالحان اميدوار سازد تا اين كه اين اميد باعث نشاط در عبادت شود و او بر عبادت و اعمال صالح رو آورده اين سخن خداوند را به خاطر آورد: «مؤمنان به حقيقت رستگارند، كه در نمازشان خاضعند» تا آنجا كه مى‌فرمايد: «آنان وارثانند، و آنان فردوس را به ارث مى‌برند و در آنجا جاودانند (٢٠).» پس اميدوارى اوّل نااميدى را كه مانع توبه است، از بين مى‌برد، و اميد دوّم، سستى مانع از نشاط و آمادگى را از بين مى‌برد، پس هر كسى كه توقع دارد به توبه و آمادگى و كوشش در عبادت وادار شود، اين نوعى اميدوارى است! و هر كسى كه توقع و انتظار دارد، با سستى در عبادت و بيهوده‌گذرانى كار درست مى‌شود، اين فريب و گول خوردن است، چنان كه اگر از فكرش بگذرد كه گناه را ترك كند و مشغول عمل صالح شود ولى شيطان به او بگويد: چرا خودت را رنج مى‌دهى و ناراحت مى‌كنى، خداى بخشنده و مهربانى دارى، و بدين وسيله او را از توبه و عبادت سست كند، اين درست همان گول خوردن است.

پس در اين صورت لازم است كه بنده خدا به جاى اميد، ترس و بيم داشته باشد و خود را بيم دهد از خشم و كيفر سخت الهى و بگويد: با اين كه او بخشنده گناهان است، سخت كيفر نيز هست، و با اين كه او كريم است، كافران را براى هميشه گرفتار آتش دوزخ مى‌سازد، با اين كه كفر كافران زيانى به او نرساند، خداوند عذاب، غمها، بيماريها و گرفتاريها و فقر را بر تمام بندگانش مسلط گرداند. در حالى كه او قادر است تا آنها را از بين ببرد، امّا اين سنت پروردگار نسبت به بندگان است، و او مرا از كيفر بيم داده است، پس من چگونه از او بيمناك نباشم، و چگونه به آن مغرور باشم. پس بيم و اميد، جلوداران و عواملى هستند كه انسان را به عمل خير وامى‌دارند، و آنچه انگيزه عمل نباشد آرمان و فريب است.