و حقيقت ايمان، عمل است، و عمل به ايمان فرمانبردارى از اوامر خدا و خوددارى از موارد نهى خداست. در قرآن مجيد، آيات زياد و بى‌شمارى در اين باره رسيده است، مانند اين جمله: «پاداش اعمالى كه انجام مى‌دادند (١٠)». و سخن پيامبر ٦: «هوشيار كسى است كه براى پس از مرگ عمل كند. و نادان كسى است كه از هواى نفسش پيروى كرده، و از خدا آرزو دارد (١١).» اين آرزوى از خداست كه شيطان نام آن را عوض كرده و اميدوارى گذاشته تا نادانان را بدان وسيله فريب دهد، در صورتى كه خداوند، اميدوارى را خود معرفى كرده و شرح مى‌دهد: «آنان كه ايمان آوردند و آنانى كه هجرت كردند و در راه خدا جهاد كردند، آنان به رحمت خدا اميدوارند (١٢).» يعنى: اميدوارى لايق آنهاست، و اين بدان جهت است كه اجر و مزد آخرت را پاداش اعمال انسان دانسته است: «جزاء بما كانوا يعملون (١٣).» و فرموده است: «... البتّه پاداشهاى خود را روز قيامت به طور كامل دريافت مى‌داريد (١٤).» دروغ مى‌گويد آن كسى كه اجير شده است، ظروفى را مرمّت كند، و اجرتى را براى اين كار تعيين كرده‌اند، و طرف قرار داد شخص كريمى است كه به وعده خود وفا مى‌كند، و هر وعده‌اى را كه داده تخلّف نمى‌ورزد، بلكه بيشتر هم مى‌دهد، حال آن اجير شده تمام ظرفها را شكسته و نابود كرده، بعد، منتظر مزد و اجرت نشسته و كارفرما را بخشنده و كريم پندارد! خردمندان انتظار چنين كسى را افترا و نادرست شمرده‌اند. آيا چنين شخصى يك آرزومند فريب خورده است يا يك اميدوار واقعى؟! اين دليل ناآگاهى از تفاوت بين اميدوارى و بين آرزوى فريبنده است.

به حسن (١٥) گفتند: گروهى مى‌گويند: ما به خدا اميدواريم، و عمل را تباه مى‌كنند! گفت: هيهات! هيهات! آن آرمانهايى است كه خود آنها مى‌پسندند! آن كه اميدى دارد، در پى اميد مى‌رود. و هر كه از چيزى بيم دارد، از آن فرار مى‌كند، اعتماد به آرمانها سرمايه احمقان، و كار مغروران به خداست، و بزودى خواهند فهميد، آن وقتى كه عذاب گمراهان را مشاهده كنند. و از جريان اينان پس از