جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ

حال ببينيم خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى كيست؟

غزل 1 ألا يا أيها الساقى! أدر كأسا وناولها

غزل 2 اى فروغ حسن ماه از روى رخشان شما!

غزل 3 دل مى رود ز دستم، صاحبدلان! خدا را

غزل 4 ساقى! به نور باده، برافروز جام ما

غزل 5 صلاح كار كجا و من خراب كجا؟

غزل 6 اگرآن ترك شيرازى، به دست آرد دل ما را

غزل 7 دوش از مسجد سوى ميخانه آمد پير ما

غزل 8 شب از مطرب، كه دل خوش باد وى را!

غزل 9 صوفى! بيا، كه آينه صاف است جام را

غزل 10 رونق عهد شباب است دگر بستان را

غزل 11 به ملازمان سلطان كه رساند اين دعا را

غزل 12 صبا! به لطف بگو، آن غزال رعنا را

غزل 13 ساقيا! برخيز و در ده جام را

غزل 14 ما برفتيم و تو دانى و دل غمخور ما

غزل 15 لطف باشدگر نپوشى از گداها روت را

غزل 16 تا جمالت عاشقان را زد به وصل خود صلا

غزل 17 مىدمد صبح و كله بسته سحاب

غزل 18 گفتم اى سلطان خوبان! رحم كن براين غريب

غزل 19 آفتاب از روى او شد در حجاب

غزل 20 تعالى الله! چه دولت دارم امشب

غزل 21 صبح دولت مى دمد كو جام همچون آفتاب؟

غزل 22 ز باغ وصل تو يابد رياض رضوان آب

غزل 23 بيا كه قصر امل، سخت سست بنياد است

غزل 24 بروبه كار خوداى واعظ! اين چه فرياداست؟

غزل 25 روزه يكسو شد و عيد آمد و دلها برخاست

غزل 26 چو بشنوى سخن اهل دل، مگو كه خطاست

غزل 27 روضه خلد برين، خلوت درويشان است

غزل 28 مطلب طاعت و پيمان درست از من مست

غزل 29 سر ارادت ما و آستان حضرت دوست

غزل 30 دل، سراپرده محبت اوست

غزل 31 آن سيه چرده، كه شيرينى عالم با اوست

غزل 32 دارم اميد عاطفتى از جناب دوست

غزل 33 آن شب قدرى كه گوينداهل خلوت، امشب است

غزل 34 سينهام زآتش دل، در غم جانانه بسوخت

غزل 35 زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نيست

غزل 36 آن پيك نامور، كه رسيد از ديار دوست

غزل 37 زلفت هزار دل به يكى تار مو ببست

غزل 38 مرحبا! اى پيك مشتاقان! بگو پيغام دوست

غزل 39 آن ترك پرى چهره كه دوش از بر ما رفت

غزل 40 منم كه گوشه ميخانه، خانقاه من است

غزل 41 لعل سيراب به خون تشنه، لب يار من است

غزل 42 روزگارى است كه سوداى بتان دين من است

غزل 43 اى شاهد قدسى! كه كشد بند نقابت؟

غزل 44 باغ مرا چه حاجت سرو وصنوبر است؟!

غزل 45 شكفته شدگل حمراو گشت بلبل مست

غزل 46 زلف آشفته و خوى كرده و خندان لب و مست

غزل 47 خدا چو صورت ابروى دلرباى تو بست

غزل 48 اى هدهد صبا! به سبا مى فرستمت

غزل 49 اى غايب از نظر! به خدا مى سپارمت

غزل 50 به جان خواجه و حق قديم و عهد درست

غزل 51 خلوت گزيده را، به تماشا چه حاجت است

غزل 52 خوشتر ز عيش و صحبت باغ و بهارچيست

غزل 53 ما هم اين هفته شد از شهر وبه چشمم سالى است

غزل 54 صحن بستان ذوق بخش وصحبت ياران خوش است

غزل 55 در دير مغان آمد، يارم قدحى در دست

غزل 56 گل دربر و مى در كف و معشوقه به كام است

غزل 57 اگر به لطف بخوانى، مزيد الطاف است

غزل 58 ما را ز خيال تو، چه پرواى شراب است

غزل 59 كنون كه در كف گل، جام باده صاف است

غزل 60 اگرچه باده، فرح بخش وباد، گلبيز است

جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٦٧ - غزل ٦ اگرآن ترك شيرازى، به دست آرد دل ما را

مطرب و مِىْ باشى. در جايى مى گويد:

در هر طَرَف ز خيلِ حوادثِ، كمينگه است‌		ز آن رو عنانْ گُسسته دواند سوارِ عمر

اين يك دو دم، كه دولت ديدار ممكن است‌		درياب كام دل، كه نه پيداست كار عمر

تا كِىْ مِىِ صَبُوح و شَكَرْخواب صُبحدم‌		بيدار گرد هان! كه نماند اعتبار عمر[١]

نصيحت گوش كن جانا! كه از جان دوستر دارند		جوانانِ سعادتمند، پندِ پير دانا را

در اين بيت به خود خطاب كرده و مى گويد، پندى كه در بيت گذشته به تو سفارش نمودم، به گوش جان بسپار و بدان عمل نما؛ زيرا اگر عنايات حضرت دوست شامل حالت شود، مى‌توانى از سرّ عالم و ملكوتشان آگاهى يابى؛ كه:

«وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ»[٢]: (و اينچنين ملكوت و باطن آسمانها و زمين را به ابراهيم [٧‌] نشان داديم، [تا به مقامات والا نايل گشته‌] و از اهل يقين گردد.- به گفته خواجه در جايى:

به سرّ جامِ جَمْ آنگه نظر توانى كرد		كه خاك ميكده، كُحلِ بصر توانى كرد

مباش بى‌مى و مطرب به زيرِ چرخ كبود		كز اين ترانه، غم از دل بدر توانى كرد

گُل مراد تو، آنگه نقاب بگشايد		كه خدمتش، چو نسيمِ سَحَر توانى كرد

تو كز سراى طبيعت نمى روى بيرون‌		كجا به كوى حقيقت، گذر توانى كرد؟[٣]

و ممكن است اين بيت و بيت گذشته كلامى از زبان استادش باشد، وى آن را بازگو كرده.

بَدَم گفتى و خرسندم، عَفاكَ اللَّهَ! كرم كردى‌		جوابِ تلخ مى زيبد، لبِ لَعْلِ شَكَرْ خارا

اين بيت گله اى است عاشقانه ممزوج با سپاس. مى‌گويد: محبوبا! عيب مرا بيان.

[١] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٢٩١، ص ٢٢٨.

[٢] - انعام: ٧٥.

[٣] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ١٣٢، ص ١٢٣.