جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ

حال ببينيم خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى كيست؟

غزل 1 ألا يا أيها الساقى! أدر كأسا وناولها

غزل 2 اى فروغ حسن ماه از روى رخشان شما!

غزل 3 دل مى رود ز دستم، صاحبدلان! خدا را

غزل 4 ساقى! به نور باده، برافروز جام ما

غزل 5 صلاح كار كجا و من خراب كجا؟

غزل 6 اگرآن ترك شيرازى، به دست آرد دل ما را

غزل 7 دوش از مسجد سوى ميخانه آمد پير ما

غزل 8 شب از مطرب، كه دل خوش باد وى را!

غزل 9 صوفى! بيا، كه آينه صاف است جام را

غزل 10 رونق عهد شباب است دگر بستان را

غزل 11 به ملازمان سلطان كه رساند اين دعا را

غزل 12 صبا! به لطف بگو، آن غزال رعنا را

غزل 13 ساقيا! برخيز و در ده جام را

غزل 14 ما برفتيم و تو دانى و دل غمخور ما

غزل 15 لطف باشدگر نپوشى از گداها روت را

غزل 16 تا جمالت عاشقان را زد به وصل خود صلا

غزل 17 مىدمد صبح و كله بسته سحاب

غزل 18 گفتم اى سلطان خوبان! رحم كن براين غريب

غزل 19 آفتاب از روى او شد در حجاب

غزل 20 تعالى الله! چه دولت دارم امشب

غزل 21 صبح دولت مى دمد كو جام همچون آفتاب؟

غزل 22 ز باغ وصل تو يابد رياض رضوان آب

غزل 23 بيا كه قصر امل، سخت سست بنياد است

غزل 24 بروبه كار خوداى واعظ! اين چه فرياداست؟

غزل 25 روزه يكسو شد و عيد آمد و دلها برخاست

غزل 26 چو بشنوى سخن اهل دل، مگو كه خطاست

غزل 27 روضه خلد برين، خلوت درويشان است

غزل 28 مطلب طاعت و پيمان درست از من مست

غزل 29 سر ارادت ما و آستان حضرت دوست

غزل 30 دل، سراپرده محبت اوست

غزل 31 آن سيه چرده، كه شيرينى عالم با اوست

غزل 32 دارم اميد عاطفتى از جناب دوست

غزل 33 آن شب قدرى كه گوينداهل خلوت، امشب است

غزل 34 سينهام زآتش دل، در غم جانانه بسوخت

غزل 35 زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نيست

غزل 36 آن پيك نامور، كه رسيد از ديار دوست

غزل 37 زلفت هزار دل به يكى تار مو ببست

غزل 38 مرحبا! اى پيك مشتاقان! بگو پيغام دوست

غزل 39 آن ترك پرى چهره كه دوش از بر ما رفت

غزل 40 منم كه گوشه ميخانه، خانقاه من است

غزل 41 لعل سيراب به خون تشنه، لب يار من است

غزل 42 روزگارى است كه سوداى بتان دين من است

غزل 43 اى شاهد قدسى! كه كشد بند نقابت؟

غزل 44 باغ مرا چه حاجت سرو وصنوبر است؟!

غزل 45 شكفته شدگل حمراو گشت بلبل مست

غزل 46 زلف آشفته و خوى كرده و خندان لب و مست

غزل 47 خدا چو صورت ابروى دلرباى تو بست

غزل 48 اى هدهد صبا! به سبا مى فرستمت

غزل 49 اى غايب از نظر! به خدا مى سپارمت

غزل 50 به جان خواجه و حق قديم و عهد درست

غزل 51 خلوت گزيده را، به تماشا چه حاجت است

غزل 52 خوشتر ز عيش و صحبت باغ و بهارچيست

غزل 53 ما هم اين هفته شد از شهر وبه چشمم سالى است

غزل 54 صحن بستان ذوق بخش وصحبت ياران خوش است

غزل 55 در دير مغان آمد، يارم قدحى در دست

غزل 56 گل دربر و مى در كف و معشوقه به كام است

غزل 57 اگر به لطف بخوانى، مزيد الطاف است

غزل 58 ما را ز خيال تو، چه پرواى شراب است

غزل 59 كنون كه در كف گل، جام باده صاف است

غزل 60 اگرچه باده، فرح بخش وباد، گلبيز است

جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ١٠٠ - غزل ١٠ رونق عهد شباب است دگر بستان را

در سر زلف ندانم كه چه سودا دارى‌		كه به هم بر زده اى گيسوى مشك افشان را

محبوبا! نمى‌دانم از بر هم زدن عالم كثرت و ظاهر ساختن حقيقت و عطر ملكوت آنها به عاشقانت، چه خيال و سودايى در سر دارى؟ گويا قصد نابودى آنان را كرده‌اى؟ در واقع با اين بيان تقاضاى بر هم زدن زلف و كثرات و استشمام عطر جمال او را نموده، در جايى مى گويد:

زلف بر باد مده، تا ندهى بر بادم‌		ناز بنياد مكن، تا نكنى بنيادم‌

رخ بر افروز، كه فارغ كُنى از برگ گُلم‌		قد بر افراز، كه از سرو كنى آزادم‌

زلف را حلقه مكن، تا نكُنى در بندم‌		طُرّه را تاب مده، تا ندهى بر بادم‌[١]

و در جايى اشاره به آنان كه به اين آرزو دست يافته اند كرده و مى گويد:

زلفت هزار دل به يكى تارِ مو ببست‌		راه هزار چاره گر از چار سو ببست‌

تا عاشقان به بوى نسيمش دهندجان‌		بگشود نافه و دَرِ هر آرزو ببست‌[٢]

مُلك آزادگى و كُنج قناعت، گنجى است‌		كه به شمشير ميسّر نشود سلطان را

آزاد شدن از قيد تعلّقات عالم طبيعت و قناعت نمودن به دوست، گنج و سرمايه اى است كه سلطان با شمشير بدست نخواهد آورد؛ كه:

٧٦

«ألْعَبْدُ حُرٌّ ما قَنِعَ، ألْحُرُّ عَبْدٌ ما طَمِعَ.»

[٣]: (بَرده تا زمانى كه قناعت پيشه كند، آزاد است؛ و آزاد مادام كه آز و طمع داشته باشد، برده است.- همچنين:

٧٧

«ألْقَناعَةُ سَيْفٌ لا يَنْبُو.»

[٤]: (قناعت، شمشيرى است كه هرگز كُند نمى شود.- نيز:

٧٨

«لا كَنْزَ كَالقَناعَةِ.»

[٥]: (هيچ گنجى همانند قناعت نيست.).

[١] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٤٢٠، ص ٣٠٩.

[٢] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٣٧، ص ٦٢.

[٣] ( ٣، ٤) غرر و درر موضوعى، باب القناعة، ص ٣٢٦.

[٤] ( ٣، ٤) غرر و درر موضوعى، باب القناعة، ص ٣٢٦.

[٥] - غرر و درر موضوعى، باب القناعة، ص ٣٣٠.