جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ

حال ببينيم خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى كيست؟

غزل 1 ألا يا أيها الساقى! أدر كأسا وناولها

غزل 2 اى فروغ حسن ماه از روى رخشان شما!

غزل 3 دل مى رود ز دستم، صاحبدلان! خدا را

غزل 4 ساقى! به نور باده، برافروز جام ما

غزل 5 صلاح كار كجا و من خراب كجا؟

غزل 6 اگرآن ترك شيرازى، به دست آرد دل ما را

غزل 7 دوش از مسجد سوى ميخانه آمد پير ما

غزل 8 شب از مطرب، كه دل خوش باد وى را!

غزل 9 صوفى! بيا، كه آينه صاف است جام را

غزل 10 رونق عهد شباب است دگر بستان را

غزل 11 به ملازمان سلطان كه رساند اين دعا را

غزل 12 صبا! به لطف بگو، آن غزال رعنا را

غزل 13 ساقيا! برخيز و در ده جام را

غزل 14 ما برفتيم و تو دانى و دل غمخور ما

غزل 15 لطف باشدگر نپوشى از گداها روت را

غزل 16 تا جمالت عاشقان را زد به وصل خود صلا

غزل 17 مىدمد صبح و كله بسته سحاب

غزل 18 گفتم اى سلطان خوبان! رحم كن براين غريب

غزل 19 آفتاب از روى او شد در حجاب

غزل 20 تعالى الله! چه دولت دارم امشب

غزل 21 صبح دولت مى دمد كو جام همچون آفتاب؟

غزل 22 ز باغ وصل تو يابد رياض رضوان آب

غزل 23 بيا كه قصر امل، سخت سست بنياد است

غزل 24 بروبه كار خوداى واعظ! اين چه فرياداست؟

غزل 25 روزه يكسو شد و عيد آمد و دلها برخاست

غزل 26 چو بشنوى سخن اهل دل، مگو كه خطاست

غزل 27 روضه خلد برين، خلوت درويشان است

غزل 28 مطلب طاعت و پيمان درست از من مست

غزل 29 سر ارادت ما و آستان حضرت دوست

غزل 30 دل، سراپرده محبت اوست

غزل 31 آن سيه چرده، كه شيرينى عالم با اوست

غزل 32 دارم اميد عاطفتى از جناب دوست

غزل 33 آن شب قدرى كه گوينداهل خلوت، امشب است

غزل 34 سينهام زآتش دل، در غم جانانه بسوخت

غزل 35 زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نيست

غزل 36 آن پيك نامور، كه رسيد از ديار دوست

غزل 37 زلفت هزار دل به يكى تار مو ببست

غزل 38 مرحبا! اى پيك مشتاقان! بگو پيغام دوست

غزل 39 آن ترك پرى چهره كه دوش از بر ما رفت

غزل 40 منم كه گوشه ميخانه، خانقاه من است

غزل 41 لعل سيراب به خون تشنه، لب يار من است

غزل 42 روزگارى است كه سوداى بتان دين من است

غزل 43 اى شاهد قدسى! كه كشد بند نقابت؟

غزل 44 باغ مرا چه حاجت سرو وصنوبر است؟!

غزل 45 شكفته شدگل حمراو گشت بلبل مست

غزل 46 زلف آشفته و خوى كرده و خندان لب و مست

غزل 47 خدا چو صورت ابروى دلرباى تو بست

غزل 48 اى هدهد صبا! به سبا مى فرستمت

غزل 49 اى غايب از نظر! به خدا مى سپارمت

غزل 50 به جان خواجه و حق قديم و عهد درست

غزل 51 خلوت گزيده را، به تماشا چه حاجت است

غزل 52 خوشتر ز عيش و صحبت باغ و بهارچيست

غزل 53 ما هم اين هفته شد از شهر وبه چشمم سالى است

غزل 54 صحن بستان ذوق بخش وصحبت ياران خوش است

غزل 55 در دير مغان آمد، يارم قدحى در دست

غزل 56 گل دربر و مى در كف و معشوقه به كام است

غزل 57 اگر به لطف بخوانى، مزيد الطاف است

غزل 58 ما را ز خيال تو، چه پرواى شراب است

غزل 59 كنون كه در كف گل، جام باده صاف است

غزل 60 اگرچه باده، فرح بخش وباد، گلبيز است

جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٥٢ - غزل ٤ ساقى! به نور باده، برافروز جام ما

٣٩

مَخْفِيّاً [ظ: خَفِيّاً] فَأجْبَبْتُ أنْ اعْرَفَ، فَخَلَفْتُ الخَلْقَ لِكَىْ اعْرَفَ.»

[١]: (من، گنجى پنهان بودم كه خواستم شناخته شوم، پس مخلوقات را آفريدم تا شناخته شوم. [آنها مرا بشناسند.])

ترسم كه صرفه اى نبرد روز بازخواست‌		نانِ حلالِ شيخ، ز آبِ حرام ما

آرى مراقبه جمال محبوب و مشاهدات بى‌پايان اوست كه نجات بخش منازل بعد از اين عالم است و براى آنان كه در اين عالم اخلاص در بندگى را اختيار نموده اند در بهشت برين، «لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها وَ لَدَيْنا مَزِيدٌ»[٢]: (براى آنان هرچه بخواهند در بهشت مهيّاست، و نزد ما افزون بر آن وجود دارد.) را به هديه مى آورد نه تنها اعمال قشرى كه زاهد و شيخ در پى آنند.

خواجه هم مى خواهد بگويد: مى‌ترسم زاهد و شيخى كه طريقه خود را در بندگى پسنديده مى داند و طريقه ما را ناپسند، صرفه اى از بازخواست روز حشر نبرد و تهيدست در محشر حاضر شود و در جنّت هم از درجات آن بى‌بهره باشد. به گفته خواجه در جايى:

عيب رندان مكن اى زاهد پاكيزه سرشت‌		كه گناه دگرى بر تو نخواهند نوشت‌

من اگر نيكم اگر بد تو برو خود را باش‌		هر كسى آن درود عاقبت كار كه كشت‌[٣]

و در جايى ديگر مى فرمايد

زاهد اگر به حور و قصور است اميدوار		ما را شرابخانه قصور است و يار حور[٤]

خواجه مى خواهد بگويد: بيم آن دارم زاهد و شيخى كه تنها به حفظ ظواهر پرداخته‌اند، روز باز خواست از زهد و تقوى ظاهرى خود بهره اى نبرند؛ زيرا عمل.

[١] - بحار الانوار، ج ٨٧، ص ٣٤٤.

[٢] - ق: ٣٥.

[٣] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٦٤، ص ٨٠.

[٤] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٢٩٥، ص ٢٣٠.