جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ

حال ببينيم خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى كيست؟

غزل 1 ألا يا أيها الساقى! أدر كأسا وناولها

غزل 2 اى فروغ حسن ماه از روى رخشان شما!

غزل 3 دل مى رود ز دستم، صاحبدلان! خدا را

غزل 4 ساقى! به نور باده، برافروز جام ما

غزل 5 صلاح كار كجا و من خراب كجا؟

غزل 6 اگرآن ترك شيرازى، به دست آرد دل ما را

غزل 7 دوش از مسجد سوى ميخانه آمد پير ما

غزل 8 شب از مطرب، كه دل خوش باد وى را!

غزل 9 صوفى! بيا، كه آينه صاف است جام را

غزل 10 رونق عهد شباب است دگر بستان را

غزل 11 به ملازمان سلطان كه رساند اين دعا را

غزل 12 صبا! به لطف بگو، آن غزال رعنا را

غزل 13 ساقيا! برخيز و در ده جام را

غزل 14 ما برفتيم و تو دانى و دل غمخور ما

غزل 15 لطف باشدگر نپوشى از گداها روت را

غزل 16 تا جمالت عاشقان را زد به وصل خود صلا

غزل 17 مىدمد صبح و كله بسته سحاب

غزل 18 گفتم اى سلطان خوبان! رحم كن براين غريب

غزل 19 آفتاب از روى او شد در حجاب

غزل 20 تعالى الله! چه دولت دارم امشب

غزل 21 صبح دولت مى دمد كو جام همچون آفتاب؟

غزل 22 ز باغ وصل تو يابد رياض رضوان آب

غزل 23 بيا كه قصر امل، سخت سست بنياد است

غزل 24 بروبه كار خوداى واعظ! اين چه فرياداست؟

غزل 25 روزه يكسو شد و عيد آمد و دلها برخاست

غزل 26 چو بشنوى سخن اهل دل، مگو كه خطاست

غزل 27 روضه خلد برين، خلوت درويشان است

غزل 28 مطلب طاعت و پيمان درست از من مست

غزل 29 سر ارادت ما و آستان حضرت دوست

غزل 30 دل، سراپرده محبت اوست

غزل 31 آن سيه چرده، كه شيرينى عالم با اوست

غزل 32 دارم اميد عاطفتى از جناب دوست

غزل 33 آن شب قدرى كه گوينداهل خلوت، امشب است

غزل 34 سينهام زآتش دل، در غم جانانه بسوخت

غزل 35 زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نيست

غزل 36 آن پيك نامور، كه رسيد از ديار دوست

غزل 37 زلفت هزار دل به يكى تار مو ببست

غزل 38 مرحبا! اى پيك مشتاقان! بگو پيغام دوست

غزل 39 آن ترك پرى چهره كه دوش از بر ما رفت

غزل 40 منم كه گوشه ميخانه، خانقاه من است

غزل 41 لعل سيراب به خون تشنه، لب يار من است

غزل 42 روزگارى است كه سوداى بتان دين من است

غزل 43 اى شاهد قدسى! كه كشد بند نقابت؟

غزل 44 باغ مرا چه حاجت سرو وصنوبر است؟!

غزل 45 شكفته شدگل حمراو گشت بلبل مست

غزل 46 زلف آشفته و خوى كرده و خندان لب و مست

غزل 47 خدا چو صورت ابروى دلرباى تو بست

غزل 48 اى هدهد صبا! به سبا مى فرستمت

غزل 49 اى غايب از نظر! به خدا مى سپارمت

غزل 50 به جان خواجه و حق قديم و عهد درست

غزل 51 خلوت گزيده را، به تماشا چه حاجت است

غزل 52 خوشتر ز عيش و صحبت باغ و بهارچيست

غزل 53 ما هم اين هفته شد از شهر وبه چشمم سالى است

غزل 54 صحن بستان ذوق بخش وصحبت ياران خوش است

غزل 55 در دير مغان آمد، يارم قدحى در دست

غزل 56 گل دربر و مى در كف و معشوقه به كام است

غزل 57 اگر به لطف بخوانى، مزيد الطاف است

غزل 58 ما را ز خيال تو، چه پرواى شراب است

غزل 59 كنون كه در كف گل، جام باده صاف است

غزل 60 اگرچه باده، فرح بخش وباد، گلبيز است

جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٢٦٣ - غزل ٣٢ دارم اميد عاطفتى از جناب دوست

خلاصه بخواهد بگويد: او به هر اسم و صفتى كه خوانده شود، نه آن گونه است كه به خيال و گمان و تصوّر درآيد، و هرگز كسى نمى تواند او را دريابد؛ كه:

٢٥٣

«إلهى! قَصُرَتِ الألْسُنُ عَنْ بُلُوغِ ثَنآئِكَ كَما يَليقُ بِجَلالِكَ، وَ عَجَزَتِ العُقُولُ عَنْ إدْراكِ كُنْهِ جَمالِكَ، وَ انْحَسَرتِ الأبْصارُ دُونَ النَّظَرِ إلى‌ سُبُحاتِ وَجْهِكَ. وَ لَمْ تَجْعَلْ لِلْخَلْقِ طَريقاً إلى‌ مَعْرِفَتِكَ، إلّابِالْعَجْزِ عَنْ مَعْرِفَتِكَ.»

[١]: (معبودا! زبانها از رسيدن به مدح و ثنايت آن چنانكه شايسته جلال و بزرگى تو باشد، كوتاهند، و عقلها از ادراك كُنه جمالت ناتوان، و ديدگان از نگريستن به انوار [و يا: عظمت‌] روى [و اسماء و صفات‌] ات، تار گشته‌اند، و براى مخلوقاتت راهى به شناختت قرار نداده اى جز آنكه اظهار عجز و ناتوانى از شناسايى‌ات نمايند.) باز با اين بيان اظهار اشتياق به حضرتش مى كند. درجايى مى گويد:

اگر به كوى تو باشد مرا مجال وصول‌		رسد زدولت وصل تو، كار من به حصول‌

من شكسته بدحال، زندگى يابم‌		درآن زمان كه به تيغ غمت شوم مقتول‌

كجاروم؟ چه كنم؟ حال دل كه را گويم؟		كه گشته‌ام زغم و جور روزگار ملول‌[٢]

دارم عجب زنقش خيالش، كه چون نرفت‌		از ديده‌ام، كه دم به دمش كار، شستشوست‌

كنايه از اينكه: محبوبا! چون به فراقت مبتلا گشتم و از ديده دلم غايب گشتى، به خيالت دل خوش مى داشتم و بسيار گريستم، امّا اشك ديدگانم با آنكه كارش شستشوى غير توست از صفحه سينه عاشق، نتوانست خيالت را از من بستاند.

بخواهد بگويد:

ماجراى من و معشوقِ مرا پايان نيست‌		هرچه آغاز ندارد، نپذيرد انجام‌

[١] - بحار الانوار، ج ٩٤، ص ١٥٠.

[٢] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٣٧١، ص ٢٧٨.