جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ

حال ببينيم خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى كيست؟

غزل 1 ألا يا أيها الساقى! أدر كأسا وناولها

غزل 2 اى فروغ حسن ماه از روى رخشان شما!

غزل 3 دل مى رود ز دستم، صاحبدلان! خدا را

غزل 4 ساقى! به نور باده، برافروز جام ما

غزل 5 صلاح كار كجا و من خراب كجا؟

غزل 6 اگرآن ترك شيرازى، به دست آرد دل ما را

غزل 7 دوش از مسجد سوى ميخانه آمد پير ما

غزل 8 شب از مطرب، كه دل خوش باد وى را!

غزل 9 صوفى! بيا، كه آينه صاف است جام را

غزل 10 رونق عهد شباب است دگر بستان را

غزل 11 به ملازمان سلطان كه رساند اين دعا را

غزل 12 صبا! به لطف بگو، آن غزال رعنا را

غزل 13 ساقيا! برخيز و در ده جام را

غزل 14 ما برفتيم و تو دانى و دل غمخور ما

غزل 15 لطف باشدگر نپوشى از گداها روت را

غزل 16 تا جمالت عاشقان را زد به وصل خود صلا

غزل 17 مىدمد صبح و كله بسته سحاب

غزل 18 گفتم اى سلطان خوبان! رحم كن براين غريب

غزل 19 آفتاب از روى او شد در حجاب

غزل 20 تعالى الله! چه دولت دارم امشب

غزل 21 صبح دولت مى دمد كو جام همچون آفتاب؟

غزل 22 ز باغ وصل تو يابد رياض رضوان آب

غزل 23 بيا كه قصر امل، سخت سست بنياد است

غزل 24 بروبه كار خوداى واعظ! اين چه فرياداست؟

غزل 25 روزه يكسو شد و عيد آمد و دلها برخاست

غزل 26 چو بشنوى سخن اهل دل، مگو كه خطاست

غزل 27 روضه خلد برين، خلوت درويشان است

غزل 28 مطلب طاعت و پيمان درست از من مست

غزل 29 سر ارادت ما و آستان حضرت دوست

غزل 30 دل، سراپرده محبت اوست

غزل 31 آن سيه چرده، كه شيرينى عالم با اوست

غزل 32 دارم اميد عاطفتى از جناب دوست

غزل 33 آن شب قدرى كه گوينداهل خلوت، امشب است

غزل 34 سينهام زآتش دل، در غم جانانه بسوخت

غزل 35 زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نيست

غزل 36 آن پيك نامور، كه رسيد از ديار دوست

غزل 37 زلفت هزار دل به يكى تار مو ببست

غزل 38 مرحبا! اى پيك مشتاقان! بگو پيغام دوست

غزل 39 آن ترك پرى چهره كه دوش از بر ما رفت

غزل 40 منم كه گوشه ميخانه، خانقاه من است

غزل 41 لعل سيراب به خون تشنه، لب يار من است

غزل 42 روزگارى است كه سوداى بتان دين من است

غزل 43 اى شاهد قدسى! كه كشد بند نقابت؟

غزل 44 باغ مرا چه حاجت سرو وصنوبر است؟!

غزل 45 شكفته شدگل حمراو گشت بلبل مست

غزل 46 زلف آشفته و خوى كرده و خندان لب و مست

غزل 47 خدا چو صورت ابروى دلرباى تو بست

غزل 48 اى هدهد صبا! به سبا مى فرستمت

غزل 49 اى غايب از نظر! به خدا مى سپارمت

غزل 50 به جان خواجه و حق قديم و عهد درست

غزل 51 خلوت گزيده را، به تماشا چه حاجت است

غزل 52 خوشتر ز عيش و صحبت باغ و بهارچيست

غزل 53 ما هم اين هفته شد از شهر وبه چشمم سالى است

غزل 54 صحن بستان ذوق بخش وصحبت ياران خوش است

غزل 55 در دير مغان آمد، يارم قدحى در دست

غزل 56 گل دربر و مى در كف و معشوقه به كام است

غزل 57 اگر به لطف بخوانى، مزيد الطاف است

غزل 58 ما را ز خيال تو، چه پرواى شراب است

غزل 59 كنون كه در كف گل، جام باده صاف است

غزل 60 اگرچه باده، فرح بخش وباد، گلبيز است

جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٣٩٠ - غزل ٤٨ اى هدهد صبا! به سبا مى فرستمت

٥٤٤

رَبَّهُ.»

[١]:

(هركس نفس خود را شناخت، پروردگارش را شناخته است)، و نيز:

٣٦٧

«مَنْ جَهِلَ نَفسَهُ أهْمَلَها.»

[٢]: (هركس به نفس خويش جاهل و نادان شد، او را به خود واگذار نموده و رهايش مى نمايد.)

تا لشگر غمت نكند مُلكِ دل خراب‌		جانِ عزيزِ خود به فدا مى فرستمت‌

خلاصه بخواهد بگويد: محبوبا! جان خود را به پيشگاهت فدا مى سازم اگر بپذيرى‌اش، تا آنكه مشاهده كنم تو در عالم همه كاره اى و بفهمم كه شادى و غم و اندوه از جانب توست، و پيشآمدها و ناملايمات و خواطر عالم و يا هجرانت به من آسيبى نمى رسانند، و ملك دلم را خراب و ويران نمى كنند و قابليّت پذيرشت را دارم، تا به وصالم نايل سازى. پس ازاين:

هر دم غمى فرست مرا و بگو به ناز:		كاين تحفه از براى خدا مى فرستمت‌

آرى، تا زمانى غم و اندوه، سالك عاشق را ناراحت مى كند كه حضرت دوست او را به مشاهده فنايش راهنما نگشته باشد، و چنانچه اين سعادت نصيبش گردد، ديگر غم و اندوهى نمى بيند تا تحمّل آن براى او دشوار باشد. دراين هنگام است كه آن را تحفه اى همراه با ناز از جانب محبوب دانسته و مى پذيرد. خواجه هم مى گويد:

«هر دم غمى فرست مرا و ...». در جايى مى گويد:

هرگزم مهر تو از لوح دل و جان نرود		هرگز از ياد من، آن سَرْوِ خرامان نرود

از دماغِ من سرگشته، خيالِ رُخ دوست‌		به جفاى فلك و غصّه دوران نرود

آنچه از بار غمت، بر دل مسكين من است‌		برود دل ز من و از دل من آن نرود[٣]

[١] ( ١، ٢) غرر و درر موضوعى، باب معرفة النّفس، ص ٣٨٧.

[٢] ( ١، ٢) غرر و درر موضوعى، باب معرفة النّفس، ص ٣٨٧.

[٣] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٢٦٨، ص ٢١٣.