جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ

حال ببينيم خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى كيست؟

غزل 1 ألا يا أيها الساقى! أدر كأسا وناولها

غزل 2 اى فروغ حسن ماه از روى رخشان شما!

غزل 3 دل مى رود ز دستم، صاحبدلان! خدا را

غزل 4 ساقى! به نور باده، برافروز جام ما

غزل 5 صلاح كار كجا و من خراب كجا؟

غزل 6 اگرآن ترك شيرازى، به دست آرد دل ما را

غزل 7 دوش از مسجد سوى ميخانه آمد پير ما

غزل 8 شب از مطرب، كه دل خوش باد وى را!

غزل 9 صوفى! بيا، كه آينه صاف است جام را

غزل 10 رونق عهد شباب است دگر بستان را

غزل 11 به ملازمان سلطان كه رساند اين دعا را

غزل 12 صبا! به لطف بگو، آن غزال رعنا را

غزل 13 ساقيا! برخيز و در ده جام را

غزل 14 ما برفتيم و تو دانى و دل غمخور ما

غزل 15 لطف باشدگر نپوشى از گداها روت را

غزل 16 تا جمالت عاشقان را زد به وصل خود صلا

غزل 17 مىدمد صبح و كله بسته سحاب

غزل 18 گفتم اى سلطان خوبان! رحم كن براين غريب

غزل 19 آفتاب از روى او شد در حجاب

غزل 20 تعالى الله! چه دولت دارم امشب

غزل 21 صبح دولت مى دمد كو جام همچون آفتاب؟

غزل 22 ز باغ وصل تو يابد رياض رضوان آب

غزل 23 بيا كه قصر امل، سخت سست بنياد است

غزل 24 بروبه كار خوداى واعظ! اين چه فرياداست؟

غزل 25 روزه يكسو شد و عيد آمد و دلها برخاست

غزل 26 چو بشنوى سخن اهل دل، مگو كه خطاست

غزل 27 روضه خلد برين، خلوت درويشان است

غزل 28 مطلب طاعت و پيمان درست از من مست

غزل 29 سر ارادت ما و آستان حضرت دوست

غزل 30 دل، سراپرده محبت اوست

غزل 31 آن سيه چرده، كه شيرينى عالم با اوست

غزل 32 دارم اميد عاطفتى از جناب دوست

غزل 33 آن شب قدرى كه گوينداهل خلوت، امشب است

غزل 34 سينهام زآتش دل، در غم جانانه بسوخت

غزل 35 زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نيست

غزل 36 آن پيك نامور، كه رسيد از ديار دوست

غزل 37 زلفت هزار دل به يكى تار مو ببست

غزل 38 مرحبا! اى پيك مشتاقان! بگو پيغام دوست

غزل 39 آن ترك پرى چهره كه دوش از بر ما رفت

غزل 40 منم كه گوشه ميخانه، خانقاه من است

غزل 41 لعل سيراب به خون تشنه، لب يار من است

غزل 42 روزگارى است كه سوداى بتان دين من است

غزل 43 اى شاهد قدسى! كه كشد بند نقابت؟

غزل 44 باغ مرا چه حاجت سرو وصنوبر است؟!

غزل 45 شكفته شدگل حمراو گشت بلبل مست

غزل 46 زلف آشفته و خوى كرده و خندان لب و مست

غزل 47 خدا چو صورت ابروى دلرباى تو بست

غزل 48 اى هدهد صبا! به سبا مى فرستمت

غزل 49 اى غايب از نظر! به خدا مى سپارمت

غزل 50 به جان خواجه و حق قديم و عهد درست

غزل 51 خلوت گزيده را، به تماشا چه حاجت است

غزل 52 خوشتر ز عيش و صحبت باغ و بهارچيست

غزل 53 ما هم اين هفته شد از شهر وبه چشمم سالى است

غزل 54 صحن بستان ذوق بخش وصحبت ياران خوش است

غزل 55 در دير مغان آمد، يارم قدحى در دست

غزل 56 گل دربر و مى در كف و معشوقه به كام است

غزل 57 اگر به لطف بخوانى، مزيد الطاف است

غزل 58 ما را ز خيال تو، چه پرواى شراب است

غزل 59 كنون كه در كف گل، جام باده صاف است

غزل 60 اگرچه باده، فرح بخش وباد، گلبيز است

جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٣٢٨ - غزل ٤٠ منم كه گوشه ميخانه، خانقاه من است

خواجه در اين بيت بسان عشّاق مجازى سخن گفته است. مى‌گويد: معشوقا! هرگز دل از چون تو معشوقى بر نخواهم گرفت، و تا زنده‌ام يادت مونسم خواهد بود، تنها چيزى كه امكان دارد مرا از تو جدا سازد، مردنِ از عالم طبيعى‌ام مى باشد، و آن نيز نه تنها روح مرا از تو جدا نمى كند، كه در دامن مشاهده‌ات قرار مى دهد؛ كه:

٢٩٩

«أفْضَلُ تُحْفَةُ الْمُؤْمِنِ ألْمَوْتُ.»

[١]: (برترين ارمغان براى مؤمن، مرگ مى باشد.- نيز:

٣٠٠

«فِى المَوْتِ راحَةُ السُّعَدآءِ.»

[٢]: (راحتى و آسودگى سعادتمندان تنها در مرگ حاصل مى شود.- همچنين:

٣٠١

«لامُريحَ كَالمَوْتِ.»

[٣]: (هيچ چيز آسودگى بخشى بسان مرگ نيست.) بخواهد بگويد:

دلم را شد سر زلف تو مسكن‌		بدينسانش فرو مگذار و مشكن‌

ز سَرْوِ قامتت ننشينم آزاد		همه تن گر زبان باشم چو سوسن‌

زمِهرت گر بتابم ذرّه اى روى‌		چو خورشيدم فرود آيد ز روزن‌[٤]

از آن زمان كه بر اين آستان نهادم روى‌		فرازِ مَسْندِ خورشيد، تكيه گاه من است‌

آرى، عبوديّت و سر نهادن به آستان دوست است كه بنده را به مقام سلطنت حقيقى و مقام خليفة اللّهى مى رساند. اين مقام از آنِ انبياء و اولياء : است، و ديگران به متابعت آنان به گوشه اى از آن دست خواهند يافت؛ كه:

٣٠٢

«ما عَرَفَنى عَبْدٌ إلّاخَشَعَ لى، وَما خَشَعَ لى عَبْدٌ، إلّاخَشَعَ لَهُ كُلُّ شَىْ‌ءٍ.»

[٥]: (هيچ بنده اى مرا نشناخت جز اينكه برايم خشوع و فروتنى نمود، و هيچ بنده اى براى من خشوع ننمود، مگر اينكه همه چيز برايش خاشع و.

[١] - غرر و درر موضوعى، باب الموت، ص ٣٧٠.

[٢] - غرر و درر موضوعى، باب الموت، ص ٣٧٢.

[٣] - غرر و درر موضوعى، باب الموت، ص ٣٧٤.

[٤] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٤٧٣، ص ٣٤٤.

[٥] - وافى، ج ٣، ابواب المواعظ، باب مواعظ اللَّه سبحانه، ص ٤٠.