جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٢٩٥ - غزل ٣٦ آن پيك نامور، كه رسيد از ديار دوست

«أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ، وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً ...»[١]: (آيا مشاهده نمى كنيد كه خداوند تمام آنچه را كه در آسمانها و زمين است مسخّر شما ساخته و نعمتهاى ظاهرى و باطنى را براى شما فراوان نموده ...- نيز:

٢٦٨

«إبْتَدَعَ بِقُدْرَتِهِ الخَلْقَ ابْتِداعاً، وَاخْتَرَعَهُمْ عَلى مَشِيَّتِهِ اخْتِراعاً، ثُمَّ سَلَكَ بِهِمْ طَريقَ إرادَتِهِ، وَبَعَثَهُمْ فى سَبيلِ مَحَبَّتِهِ، لايَمْلِكُون تَأْخيراً عَمّا قَدَّمَهُمْ إلَيْهِ، وَلايَسْتَطيعُونَ تَقَدُّماً إلى ما أخَّرَهُمْ عَنْهُ.»

[٢]: (مخلوقات را به قدرت خويش نوآفرينى فرمود و بر طبق خواست خود اختراع نمود، سپس آنها را در طريق اراده خويش روان گردانيده و در راه محبّتش برانگيخت، در حالى كه از آنچه كه آنها را بدان مقدّم داشته توانايى تأخير ندارند، و نمى توانند از آنچه مؤخّرشان داشته پيشى گيرند.- به گفته خواجه در جايى:

لذا مى گويد:

خدا را شكر كه تمامى امور بر وفق مدّعاى دوست انجام مى شود، نه بر اراده من! كه: «قُلْ: فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً، إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً؟!»[٤]: (بگو: اگر خدا اراده كند ضرر و آسيبى به شما رساند و يا خواست نفع و سودى به شما برساند، پس كيست كه بتواند كارى برخلاف آنچه خدا خواسته، انجام دهد؟!- نيز:

٢٦٩

«ما شآءَ اللَّهُ كانَ،

[١] - لقمان: ٢٠.

[٢] - صحيفه سجّاديه ٧، دعاى ١.

[٣] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٥٤٣، ص ٣٨٩.

[٤] - فتح: ١١.