جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ

حال ببينيم خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى كيست؟

غزل 1 ألا يا أيها الساقى! أدر كأسا وناولها

غزل 2 اى فروغ حسن ماه از روى رخشان شما!

غزل 3 دل مى رود ز دستم، صاحبدلان! خدا را

غزل 4 ساقى! به نور باده، برافروز جام ما

غزل 5 صلاح كار كجا و من خراب كجا؟

غزل 6 اگرآن ترك شيرازى، به دست آرد دل ما را

غزل 7 دوش از مسجد سوى ميخانه آمد پير ما

غزل 8 شب از مطرب، كه دل خوش باد وى را!

غزل 9 صوفى! بيا، كه آينه صاف است جام را

غزل 10 رونق عهد شباب است دگر بستان را

غزل 11 به ملازمان سلطان كه رساند اين دعا را

غزل 12 صبا! به لطف بگو، آن غزال رعنا را

غزل 13 ساقيا! برخيز و در ده جام را

غزل 14 ما برفتيم و تو دانى و دل غمخور ما

غزل 15 لطف باشدگر نپوشى از گداها روت را

غزل 16 تا جمالت عاشقان را زد به وصل خود صلا

غزل 17 مىدمد صبح و كله بسته سحاب

غزل 18 گفتم اى سلطان خوبان! رحم كن براين غريب

غزل 19 آفتاب از روى او شد در حجاب

غزل 20 تعالى الله! چه دولت دارم امشب

غزل 21 صبح دولت مى دمد كو جام همچون آفتاب؟

غزل 22 ز باغ وصل تو يابد رياض رضوان آب

غزل 23 بيا كه قصر امل، سخت سست بنياد است

غزل 24 بروبه كار خوداى واعظ! اين چه فرياداست؟

غزل 25 روزه يكسو شد و عيد آمد و دلها برخاست

غزل 26 چو بشنوى سخن اهل دل، مگو كه خطاست

غزل 27 روضه خلد برين، خلوت درويشان است

غزل 28 مطلب طاعت و پيمان درست از من مست

غزل 29 سر ارادت ما و آستان حضرت دوست

غزل 30 دل، سراپرده محبت اوست

غزل 31 آن سيه چرده، كه شيرينى عالم با اوست

غزل 32 دارم اميد عاطفتى از جناب دوست

غزل 33 آن شب قدرى كه گوينداهل خلوت، امشب است

غزل 34 سينهام زآتش دل، در غم جانانه بسوخت

غزل 35 زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نيست

غزل 36 آن پيك نامور، كه رسيد از ديار دوست

غزل 37 زلفت هزار دل به يكى تار مو ببست

غزل 38 مرحبا! اى پيك مشتاقان! بگو پيغام دوست

غزل 39 آن ترك پرى چهره كه دوش از بر ما رفت

غزل 40 منم كه گوشه ميخانه، خانقاه من است

غزل 41 لعل سيراب به خون تشنه، لب يار من است

غزل 42 روزگارى است كه سوداى بتان دين من است

غزل 43 اى شاهد قدسى! كه كشد بند نقابت؟

غزل 44 باغ مرا چه حاجت سرو وصنوبر است؟!

غزل 45 شكفته شدگل حمراو گشت بلبل مست

غزل 46 زلف آشفته و خوى كرده و خندان لب و مست

غزل 47 خدا چو صورت ابروى دلرباى تو بست

غزل 48 اى هدهد صبا! به سبا مى فرستمت

غزل 49 اى غايب از نظر! به خدا مى سپارمت

غزل 50 به جان خواجه و حق قديم و عهد درست

غزل 51 خلوت گزيده را، به تماشا چه حاجت است

غزل 52 خوشتر ز عيش و صحبت باغ و بهارچيست

غزل 53 ما هم اين هفته شد از شهر وبه چشمم سالى است

غزل 54 صحن بستان ذوق بخش وصحبت ياران خوش است

غزل 55 در دير مغان آمد، يارم قدحى در دست

غزل 56 گل دربر و مى در كف و معشوقه به كام است

غزل 57 اگر به لطف بخوانى، مزيد الطاف است

غزل 58 ما را ز خيال تو، چه پرواى شراب است

غزل 59 كنون كه در كف گل، جام باده صاف است

غزل 60 اگرچه باده، فرح بخش وباد، گلبيز است

جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ١٧٥ - غزل ٢١ صبح دولت مى دمد كو جام همچون آفتاب؟

اگرچه مست و خرابم، تو نيز لطفى كن‌		نظر بر اين دلِ سرگشته خراب انداز[١]

از پىِ تفريح طبع و زيورِ حُسنِ طَرَب‌		خوش بود تركيبِ زرّين جام با لعلِ مُذاب‌

دلبرا! مرا جام زرّينِ تجليّات و باده گرفتن از لعل خوشگوار زندگانى بخشت براى خوشى و عيش با تو، و طبع نيكوى شاعرانه داشتنم بس است. كنايه از اينكه: در اين موقعيّت، آرامش قلب من، ديدار تو و آب حيات از لبت گرفتن است، مرا از آن محروم مدار.

چو لاله در قدحم ريز ساقيا! مِىِ ناب‌		كه نقش خال نگارم، نمى‌رود ز ضمير

مِىِ دو ساله، محبوبِ چهارده ساله‌		همين بس است مرا صحبت صغيروكبير[٢]

از خيال لطفِ مِىْ، مَشّاطه چالاكْ طبع‌		در ضميرِ برگِ گُل، خوش مى كند پنهان گلاب‌

محبوب، براى آن كه لطافت تجلّياتش در مظاهر درك شود و از اين طريق به ملكوت آنها آشنايى حاصل گردد، گل را زينت داده و در لابلاى آن عطر را پنهان نموده، كنايه از اينكه: عالم مُلكى و خَلْقى مظاهر، مرا به ملكوت و اسماء و صفات و حقيقتشان راهنما مى شوند و استشمام بوى تو را از آنها مى نمايم؛ كه:

١٣٩

«إلهى! عَلِمْتُ بِاخْتِلافِ الآثارِ وَتَنَقُّلاتِ الأطْوارِ، أنَّ مُرادَكَ مِنّى أنْ تَتَعَرَّفَ إلَىَّ فى كُلّ شَىْ‌ءٍ حَتّى‌ لا أجْهَلَكَ فى شَىْ‌ءٍ.»

[٣]: (معبودا! با پى در پى آمدن آثار و مظاهر و دگرگونى تحوّلات دانستم كه مراد تو از من اين است كه خودت را در هر چيز به من بشناسانى تا در هيچ چيز به تو جاهل نباشم.- به گفته خواجه در جايى:

[١] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٣١٣، ص ٢٤٢.

[٢] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٣٠٤، ص ٢٣٦.

[٣] - اقبال الاعمال، ص ٣٤٨.