تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٢٩١ - سوره الجاثية(٤٥) آيات ١ تا ٩
و در آنچه پراكنده ميسازد در زمين مِنْ دابَّةٍ از جميع جنبندگان با اختلاف اجناس و اشكال و صور و منافع و مقاصد مطلوبه ايشان آياتٌ علامتها است لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ مر گروهى را كه بيگمان بدانند يعنى باينها استدلال كرده از سر يقين بوحدت و قدرت صانع عالم عالم شوند، و بدانكه مستقبح است عطف بر ضمير مجرور متصل بىاعاده جار پس ما يَبُثُ معطوف خواهد بود بر مضاف نه بر مضاف اليه، و رفع آيات محمول است بر محل (إن) و اسم آن و بر همين قياس است قوله ٥- وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ و در آمدن شب و روز در عقب يكديگر يا در اختلاف حال آن در طول و قصر و نور و ظلمت وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ و در آنچه فرو فرستاده خداى تعالى مِنَ السَّماءِ از آسمان يا از ابر مِنْ رِزْقٍ از روزى يعنى باران كه سبب روزيست از قبيل تسميه سبب باسم مسبب فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ پس زنده كرد بآن باران زمين را بَعْدَ مَوْتِها پس از پژمردگى و خشكى آن وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ و در گردانيدن بادها باختلاف جهات كه آن جنوب و شمال و صبا و دبور است يا بحسب تفاوت احوال در رحمت و عذاب چه بعضى از آن مثمر رحمت است برخى منتج عقوبت آياتٌ علامتها است بر كمال قدرت لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ مر گروهى را كه عقل را كافر فرمايند و در اين امور مذكوره نظر كنند تا عالم شوند بآنكه او سبحانه مدبر و حكيم و قادر و عليم و غنى و قديمست، و ببايد دانست كه وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ- تا آخر آيه- عطفست بر عاملين مختلفين چه اخْتِلافِ معطوفست بر خَلْقِكُمْ و عامل آن حرف جر است و آيات عطفست بر محل و اسم (إن) و عامل آن ابتدائية و جواز اين بنا بر مذهب اخفش است اما پيش سيبويه چون عطف بر عاملين مختلفين جايز نيست پس آن مأولست باضمار (فى) يعنى و فى خلقكم يا بحذف مبتدا در آيات يعنى هى آيات و ترك (لام) در هر دو آيات اخير بجهت استغناى آنست بذكر آن در آيات اول و اختلاف فواصل ثلاث بجهت اختلاف آياتست در ظهور و دقت چه ملخص معنى اين سه آيه آنست كه بندگان منصف هر گاه بنظر صحيح در سماوات و ارضين نظر كنند عالم خواهند شد بآنكه آنها مصنوعند و مصنوع را لا بد است از صانع پس، باو سبحانه ايمان خواهند آورد و تصديق باو خواهند نمود و هر گاه در خلق انفس خود نظر كنند در تنقل آن از حالى بحالى و از هيئتى بهيئتى تفكر نمايند و در خلق صنوف حيوانات تامل فرمايند ايمان ايشان زياده خواهد شد و التباس از ايشان منتفى شده بسر حد يقين خواهند رسيد و اگر در ساير حوادث متجدده نظر كنند مثل اختلاف ليل و نهار و نزول امطار و زندگى ارض بعد از پژمردگى و تصرف رياح جنوب و شمال و صبا و دبور عقل ايشان بسبب آن در معرفت استحكام خواهد يافت و يقين ايشان بمرتبه كمال خواهد رسيد و بعد از ذكر ادله توحيد تهديد و تقريع جماعتى مىكند كه از آيات مذكوره اعراض نمايند و تفكر در آن