كه ضايع شد از ما امداد ايشان يعنى ما از ايشان توقع مدد داشتيم و ايشان ما را درين عذاب و نكال و عقاب بگذاشتند و هيچ نفعى بما نرسانيدند پس گوئيا كه از ما غايب‌اند و اگر چه بحسب ظاهر حاضرند بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا بلكه بر ما ظاهر گشت كه نبوديم كه خوانده باشيم‌ مِنْ قَبْلُ‌ پيش از اين در دنيا شَيْئاً چيزى كه معتد به باشد يعنى غرض از عبادت آنست كه از جانب معبود نفعى بعابد رسد و چون دانستيم كه از ايشاى نفعى و دفع ضررى متصور نيست پس بر ما ظاهر شد كه ايشان در نفس الامر هيچ نبوده‌اند و ما ايشان را چيزى پنداشته بوديم، و هم چنان كه خداى تعالى مجادلان را فرو گذاشت‌ كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ‌ همچنين فرو ميگذارد خداى‌ الْكافِرِينَ‌ جميع كافران را تا در آخرت راه نبرند بچيزى كه از آن منتفع شوند يا هم چنان كه باطل گردانيد خداى آن چيزى را كه كفار اميد بآن ميداشتند و توقع نفى بآن تصور ميكردند از عبادت اصنام همچنين ضايع گرداند آنچه جميع اصناف كفار تصور نفعى از آن كرده باشند از ساير اعمال سيئه يا هم چنان كه طمع ايشان را از نيل منفعت منصرف گردانيد همچنين ايشان را از راه راست كه موصل بهشت است بگرداند، القصه چون كفار از عبادت اصنام پشيمان شوند ملائكه بر سبيل توبيخ بايشان خطاب كنند ٧٥- ذلِكُمْ‌ اين اضلال يا عذاب و عقاب شما را امروز بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ‌ بسبب آنست كه بوديد كه فرحناك و خوشحال مى‌بوديد فِي الْأَرْضِ‌ در زمين يعنى در دنيا بِغَيْرِ الْحَقِ‌ بچيزى كه حق نبود از عبادت اوثان و تكذيب رسولان و عداوت و طغيان‌ وَ بِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ‌ و بسبب آن كه بوديد كه بسيار نشاط مى‌كرديد و بجهت وقوع مكاره و بلايا بر انبياء.

٧٦- ادْخُلُوا درآييد اى اهل شرك و طغيان‌ أَبْوابَ جَهَنَّمَ‌ بدرهاى هفتگانه دوزخ كه براى شما منقسم شده يعنى هر طايفه‌اى بدركه‌اى درآئيد خالِدِينَ فِيها در حالتى كه جاويد- ماندگان باشيد در آن‌ فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ‌ پس بد آرامگاهيست مر گردنكشان و طاغيان را دركه آخرين دوزخ كه جهنم است، اطلاق لفظ بئس بر آن با آنكه حسن است بجهت تنفر طبعست از آن هم چنان كه تنفر عقل از قبيح پس از اين حيثيت اسناد بئس باو حسن باشد و نظم كلام اگر چه مقتضى آنست كه در موضع مثوى مدخل باشد ليكن چون دخول مقيد بخلود سبب ثوى است از اين جهت تعبير آن بمثوى شده است و چون ابواب و دركات جهنم معد و مهيا است از براى ارباب شرك و عناد:

٧٧- فَاصْبِرْ پس شكيبايى كن اى محمد بر ايذاى قوم يعنى بر طريق حق و منهج انداز و تخويف ثابت قدم باش اگر چه آن مستلزم مشقت و اذيت باشد إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ‌ بدرستى كه‌