ديگر اينكه منظور استثناء كسانى است كه استحقاق جاودانگى عذاب را ندارند مانند مؤمنان گنهكار كه مدتى در دوزخ مى‌مانند و پاك مى‌شوند، سپس به بهشت مى‌روند، و جمله‌ الا ما شاء اللَّه‌ در اينجا فقط ناظر به اين گروه است، اما كافران بى‌ايمان همچنان در دوزخ خواهند ماند (و به اصطلاح آنها جزء مستثنى منه هستند نه مستثنى).

نظير همين معنا درباره بهشتيان گفته مى‌شود كه آنها جاودانه در بهشتند مگر مؤمنان خطاكار كه قبلًا به دوزخ مى‌روند و بعد به بهشت.

به هر حال اين استثناء مشكلى در دلالت آيه بر ابديّت عذاب ايجاد نمى‌كند.

***

در چهارمين آيه بعد از تصريح به مسأله خلود و عدم تخفيف در عذاب مجرمان و تصريح به اينكه خدا بر آنها ظلم و ستمى روانداشته، بلكه آنها خود بر خويشتن ستم كرده‌اند، مى‌فرمايد: «آنها فرياد مى‌زنند اى مالك (دوزخ) اى كاش پروردگار تو ما را مرگ مى‌داد (تا راحت شويم) ولى او مى‌گويد شما در اينجا مكث و درنگ خواهيد كرد» (وَنادَوا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ انَّكُمْ ماكِثُونَ).

تعبير به مكث به طور مطلق و نامحدود دليل ديگرى بر جاودانگى عذاب آنهاست. [١]

و لذا مرحوم طبرسى در مجمع‌البيان تصريح مى‌كند كه‌ «ماكِثُونَ» در اينجا به معناى‌ «دائِمُونَ» است.

گرچه در آيه فوق بيان نشده كه مالك دوزخ اين سخن را بلافاصله مى‌گويد، يا بعد از مدتى، ولى جمعى از مفسّران گفته‌اند كه اين پاسخ با مدّتى تأخير به عنوان تحقير و بى‌اعتنايى گفته مى‌شود، بعضى بعد از چهل سال و بعضى يكصد سال، و از ابن عباس نقل شده كه بعد از هزار سال اين جواب منفى را به آنها مى‌گويند، [٢]، تا بيشتر در انتظار بمانند و ناراحتى بكشند و بيشتر تحقير گردند!.

اين آيه به خوبى نشان مى‌دهد كه در آنجا مرگ و ميرى نيست، بلكه دائماً زنده و در رنج و عذاب است.

[١]. «مكث» به معناى باقى ماندند توأم با انتظار است (همان‌گونه كه راغب در مفردات گفته) البته به توقف‌هاى موقف نيز مكث گفته مى‌شود، اما هنگامى كه به طور مطلق و بى‌قيد و شرط ذكر شود به معناى توقّف دائمى است.

[٢]. تفسير فخررازى، جلد ٢٧، صفحه ٢٢٧، و تفسير قرطبى، جلد ٩، صفحه ٥٩٣٧- در تفسير مجمع‌البيان نيز مسأله چهل سال و هزار سال نقل شده است.