ثَلاثُ عَرْضاتٍ: فَامّا عَرْضَتانِ فَجِدالٌ وَ مَعاذيرٌ، وَ امَّا الْعَرْضَةُ الثّالِثَةُ فَعِنْدَ ذلِكَ تَطِيْرُ الصُّحُفُ فى الْايْدى فَآخِذٌ بِيَمينِهِ، وَ آخِذٌ بِيَمينِهِ، وَ آخِذٌ بِشِمالِهِ: «مردم در روز قيامت سه بار (به پيشگاه خداوند يا دادگاه او) عرضه مى‌شوند: اما در دو عرضه اوّل و دوّم جدال و عذر خواهى‌هاست (گاه كوشش مى‌كنند گناهان خود را متوجه ديگرى سازند، و گاه در مقام بيان عذر مى‌آيند) و اما در عرضه سوّم نامه‌هاى اعمال پرواز مى‌كند، و در دست‌ها قرار مى‌گيرد، گروهى به دست راست و گروهى به دست چپ». [١]

از اين تعبير ضمناً معناى‌ «تطاير كتب» كه در عبارات مختلفى آمده است معلوم مى‌شود، و آن اينكه نامه‌هاى اعمال از محل اصلى (نزد عرش خدايا عليين و سجين و ... كه مركز جمع‌آورى آنهاست) حركت مى‌كنند، و در دست صاحبانشان قرار مى‌گيرند، اين تعبير به خوبى نشان مى‌دهد كه نامه اعمال صفحه روح انسانى نيست، بلكه آثارى است كه در بيرون وجود او ثبت شده است (دقت كنيد).

٢- ماهيت نامه عمل چيست؟

بى شك نامه اعمال در قيامت چيزى مانند ورق‌هاى كاغذ و دفتر و كتاب معمولى نيست، بلكه نقوشى است گويا، غير قابل انكار، كه هيچكس را يارى نفى آن نمى‌باشد، شاهد اين سخن اينكه اگر به شكل دفتر و اوراق معمولى باشد هزاران برگ لازم است كه اعمال يك عمر را در آن بنويسند و چنين كتابى براى همه به آسانى قابل مطالعه نيست، و نمى‌تواند مايه رسوايى بدكاران و افتخار نيكوكاران گردد، در جايى از آيات و روايات به خوبى استفاده مى‌شود كه اعمال آدمى در آن چنان ثبت است كه با يك گناه مى‌توان بر آن واقف شد!

از اين گذشته خطوط و نقوش معمولى چنان نيست كه قابل انكار نباشد، در حالى كه از آيات و روايات به خوبى بر مى‌آيد كه خطوط اين كتاب قابل انكار نيست، سندى است زنده و روشن براى هركس، و حتى براى صاحبان آن.

در اينجا چند تفسير مختلف براى نامه عمل وجود دارد كه بايد دقيقاً مورد بررسى قرار گيرد:

١- بعضى در تفسير آن گفته‌اند: هِىَ بِعَيْنِها نَفْسُهُ الَّتى رَسَخَتْ فيها آثارُ اعْمالِهِ بِحَيْثُ انْتَقَشَتْ بِها: «آن عيناً همان روح آدمى است كه آثار اعمالش در آن راسخ شده به گونه‌اى كه با آن نقش گرفته»! [٢]

[١]. سنن ترمذى، جلد ٤، صحفه ٦١٧، حديث ٢٤٢٥.

[٢]. تفسير صافى ذيل آيه ١٣ سوره اسراء (صحفه ٣١٢ (چاپ سنگى).