مى‌زدند، بعضى از پرندگان را نشانه نيك‌بختى و سعادت مى‌شمردند و اگر به هنگام خروج از منزل يا از شهر در برابرشان نمايان مى‌گشت، دليل بر پيروزى و موفقيت مى‌دانستند، و به عكس بعضى از پرندگان را شوم و دليل بر شوربختى و شكست مى‌پنداشتند، و به اين ترتيب «طائر» در معناى نيك‌بختى و بدبختى استعمال مى‌شد لذا بعضى از مفسّران تصريح كرده‌اند كه معادل كلمه طائر در فارسى، همان‌ بخت‌ است‌ [١]، و از آن‌جا كه قرآن عامل اصلى خوشبختى و بدبختى را اعمال انسان مى‌شمرد اين واژه را در مورد نامه اعمال به كار برده است، يعنى قرآن از يك مفهوم خرافى و پندارى، يك واقعيت عينى ساخته و مردم را به سوى او فرا خوانده است.

البتّه با توجّه به جمله‌ وَ نُخْرِجَ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً (روز قيامت كتابى براى او بيرون مى‌آوريم كه آن را در برابر خود گشوده مى‌بيند) مى‌توان گفت كه تفسير «طائر» به «عمل» مناسب‌تر از «نامه اعمال» است، چرا كه نامه عمل جداگانه ذكر شده است، از طرفى بودن اعمال در گردن انسان به معناى اين است كه هرگز از او جدا نمى‌شود، اگر خوب باشد مايه زينت و آبروى اوست و اگر بد باشد همچون غُل زنجير او را آزار مى‌دهد.

دو نكته ديگر در اين آيه نيز قابل توجّه است: نخست گشوده بودن نامه اعمال در قيامت كه همگان از آن آگاه مى‌شوند، و مايه رسوايى صاحبش و يا عزت و آبروى او نزد خلايق است، ديگر اين‌كه نوشته‌هاى نامه عمل آن قدر روشن است كه نيازى به حسابگر نيست، كافى است انسان خود حساب خويش را برسد!، همچون رنگ پريده و وا رفته، و حالت پژمردگى و افسردگى بيمار كه نشانه حال زار اوست، و به عكس، طراوت و شادابى چهره او دليل بر بهبودى حال او مى‌باشد، و به اين ترتيب خود او مى‌تواند از حال خويش مطلّع گردد، و نياز به گواهى ديگرى ندارد.

***

در ششمين آيه به تعبير تازه‌اى در مورد اعمال برخورد مى‌كنيم و آن واژه «زُبُر» جمع زبور به معناى كتاب است، مى‌فرمايد: «تمامى اعمالى را كه آنها انجام مى‌دادند در كتاب‌ها (نامه عمل آنها) ثبت است و هر كار كوچك و بزرگى نوشته مى‌شود» وَكُلُّ شَيى‌ءٍ فَعَلُوهُ فى الزُّبُرِ وَ كُلُّ صَغيرٍ وَ كَبيرٍ مُسْتَطَرٌ

[١]. فخررازى اين سخن را در تفسير خود جلد ٢٠، صفحه ١٦٧ از ابو عبيده نقل كرده است.