بعضى از مفسّران بزرگ احتمال داده‌اند كه اين وصفى است براى شفاعت كنندگان و منظور از «عهد» در اينجا همان است كه در آيه ٨٦ زخرف آمده يعنى «شهادت بالحق» [١]

ولى با توجه به اينكه ضمير در «لايملكون» بايد به مرجعى كه در آيه قبل است باز گردد، و در آنجا سخن از «مجرمان» به ميان آمده، اين احتمال بعيد به نظر مى‌رسد، و ظاهر اين است كه وصفى است براى «شفاعت‌شوندگان» به اين ترتيب بايد ميان «شفاعت شونده» و «شفاعت كننده» رابطه‌اى بوده باشد از ايمان و عمل صالح، چرا كه شفاعت در آنجا روى حساب است و هرگز به معناى پارتى بازى درباره افراد ناشايسته نيست.

در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: مَنْ ادْخَلَ عَلَى مُؤْمِنٍ سُرُوراً فَقَد سَرَّني وَ مَنْ سَرَّني فَقَدْ اتَّخَذَ عِنْدَ اللَّه عَهْداً: «كسى كه سرور و شادى در دل مؤمنى ايجاد كند مرا مسرور كرده، و هركس مرا مسرور كند عهدى نزد خدا (براى شفاعت) دارد». [٢]

مسلّماً كسى كه مؤمنى را به خاطر ايمانش شاد كند داراى ايمان و نوعى عمل صالح است كه رابطه او را با خدا براى شفاعت محكم مى‌كند.

***

«گروه پنجم» (آخرين آيات مورد بحث) ناظر به آن است كه بعضى از افراد به خاطر اعمالى كه مرتكب شده‌اند شايسته شفاعت نيستند، و مفهوم آن اين است شفاعت، گروه‌هاى ديگرى را شامل مى‌شود، مى‌فرمايد: «براى ظالمان (در آن روز سخت، روز قيامت) دوستى وجود ندارد و نه شفاعت كننده‌اى كه شفاعتش پذيرفته شود» (ما لِلظَّالِمينَ مِنْ حَميمٍ وَ لا شَفيعٍ يُطاعُ).

پس غير ظالمان اجمالًا شايسته شفاعتند.

در اينكه منظور از «ظالمان» كيست؟ بعضى مانند محقق طبرسى در مجمع‌البيان آن را به معناى مشركان و منافقان دانسته‌اند چرا كه برترين ظلم و بالاترين ستم همان شرك و نفاق است. [٣]

فخر رازى نيز تصريح مى‌كند كه منظور از «ظالمان» در اينجا كفّار است. [٤]

[١]. الميزان، جلد ١٤، ذيل آيه ٨٦ مريم.

[٢]. دُرّالمنثور (مطابق نقل تفسير الميزان، ذيل آيه مورد بحث، صفحه ١١٤).

[٣]. مجمع البيان، جلد ٧ و ٨، صفحه ٥١٩.

[٤]. تفسير فخر رازى، جلد ٢٧، صفحه ٥٠.