تغيّظ از ماده «غيظ» به گفته راغب در مفردات به معناى «شدّت غضب» است، و «تغيظ» به معناى اظهار آن است، گرچه حالت خشم شنيدنى نيست، ولى اوصافى همراه دارد مانند صداهاى وحشتناك كه قابل شنيدن است.

«زفير» به معناى رفت و آمد نفس در شش‌هاست به گونه‌اى كه سينه بالا آيد و غالباً با صداى وحشتناكى همراه است كه قابل شنيدن مى‌باشد.

بعضى از مفسّران كه نتوانسته‌اند باور كنند جهنّم يك موجود زنده است، مى‌بيند و درك مى‌كند، و مجرمان را مى‌شناسد!، ناچار شده‌اند كه چيزى در تقدير بگيرند و بگويند: منظور، ديدن خازنان دوزخ است! در حالى كه مى‌دانيم «تقدير» خلاف قاعده است و در اينجا نياز به آن نيست، چه مانعى دارد كه بهشت و دوزخ داراى روح باشند، و حوادثى را كه در آنها واقع مى‌شود، درك كنند؟ حتّى از بعضى از روايات استفاده مى‌شود كه جهنّم چشم و گوش و زبان دارد، و مجرمان را به خوبى مى‌شناسد و بر مى‌گيرد، بهتر از شناخت پرندگان نسبت به دانه‌هاى غذايى!. [١]

ما امروز شاهد نمونه‌هاى كوچكى از اين مسأله در دنيا هستيم كه چشم و گوش‌هاى الكترونيكى با كمك كامپيوترها كه در ساختمان‌هاى مختلف به كار مى‌گذارند بسيارى از مسائل را مى‌بينند و مى‌شنوند و عكس العمل مناسب نشان مى‌دهند، هرچند ساختمان درك ندارد، ممكن است عكس العمل جهنم در برابر مجرمان از همين گونه يا بالاتر از آن يعنى توأم با درك باشد.

***

در هفتمين آيه چهره ديگرى از آلام روحى دوزخيان را مشاهده مى‌كنيم، در اين آيه مؤمنان را مخاطب ساخته، مى‌فرمايد: «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد خود و خانواده خويش را از آتشى كه هيزم آن انسان‌ها و سنگ‌هاست نگاه داريد» (يا ايُّها الذَّينَ آمَنُوا قُوا انْفُسَكُمْ وَ اهْليكُمْ ناراً وَقُودُها النَّاسُ وَ الحِجارَةُ).

اين تعبير نشان مى‌دهد كه آتش دوزخ با آتش اين جهان بسيار متفاوت است، خواه منظور از «حجاره» بت‌هاى سنگى باشد، و يا اعم از آن، و خواه منظور آتشى باشد كه از درون اتم‌هاى اين سنگ‌ها بيرون مى‌آيد و يا چيز ديگر، هرچه هست آتشى است كه بخشى از آن از درون وجود خود انسان‌ها شعله‌

[١]. تفسير قرطبى و روح‌المعانى ذيل آيه مورد بحث.