مى‌بينى، در حالى كه مست نيستند، ولى عذاب خدا شديد است»! يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا ارْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَتَرى النّاسَ سُكارَى وَ ما هُمْ بِسُكارَى وَلِكنَّ عَذابَ اللَّهِ شَديدٌ (حج ١ و ٢).

البتّه همان‌گونه كه در بخش سوّم «اشراط السّاعه» خواهيم گفت زلزله ديگرى قبل از احياى مردگان صورت خواهد گرفت، كه در بعضى ديگر از آيات قرآن به آن اشاره شده است، اين احتمال نيز وجود دارد كه آيه مورد بحث اشاره به آن باشد، به قرينه‌ «لكِنَّ عذابَ اللَّهِ شَديدٌ» ولى در اين صورت بايد مسأله زنان باردار و كودكان شيرخوار به معناى مجازى تفسير شود، يعنى شدّت وحشت ناشى از اين زلزله آن قدر زياد است كه اگر زن باردارى باشد سقط جنين مى‌كند، و اين تفسير خلاف ظاهر آيه است.

به هر حال همين معنا در آيه ١٤ سوره مزمل نيز آمده است، يَوْمَ تَرْجُفُ الْأرْضُ وَ الْجِبالُ‌: «آن روز كه زمين و كوه‌ها سخت به لرزه مى‌افتند». [١]

نظير آن معنا در سوره واقعه آيه ٤ نيز آمده است: اذا رُجَّتِ الْأرْضُ رَجّا وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسّاً: «هنگامى كه زمين به شدت به لرزه درآيد و كوه‌ها درهم كوبيده شود»!

***

٤- تاريك شدن خورشيد و ماه و ستارگان!

يكى ديگر از نشانه‌هاى نزديكى قيامت خاموشى چشمه خورشيد و كدورت و تيرگى ستارگان است، چنانكه قرآن مى‌گويد: «در آن هنگام كه طومار خورشيد درهم پيچيده شود و ستارگان تاريك گردد»! اذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ وَ اذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ‌

«كوّرت» از ماده‌ «تكوير» در اصل به معناى پيچيدن و جمع و جور كردن چيزى است، مانند پيچيدن عمامه بر سر، اين واژه به معناى تاريك شدن يا افكندن نيز آمده است، و ظاهراً اين دو معنا در مورد خورشيد لازم و ملزوم يكديگر است، به اين ترتيب كه خورشيد تدريجاً لاغر و جمع و جور مى‌شود، و رو به تاريكى و بى‌فروغى مى‌گذارد.

«انْكَدَرَتْ» از مادّه «انكدار» به معناى تيرگى و تاريكى يا سقوط و پراكندگى است، و ظاهراً هر دو معنا

[١]. «تَرْجُفُ» از ماده‌ «رجف» (بر وزن كشف) به معناى اضطراب و لرزه شديد است، و از آن‌جا كه اخبار فتنه‌انگيز مايه اضطراب جامعه مى‌شود به آن‌ «اراجيف» مى‌گويند.