پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٥٨ - ٤- بهشت كجا است؟

بميرند و بى‌صاحب بماند در اين مورد گاه تعبير به هلاك مى‌شود.

٤- بهشت كجا است؟

اين سؤال با توجه به دو نكته به طور جدى مطرح خواهد شد نخست اينكه: بهشت هم اكنون موجود است (طبق شواهد زيادى كه از آيات و روايات ذكر شد).

و ديگر اينكه وسعت بهشت به اندازه وسعت آسمان و زمين است (طبق آيات صريحى كه در بحث قبل آمد).

اكنون ممكن است كسانى بگويند چنين موجودى كه وسعتش به اندازه تمام آسمان و زمين است و هم اكنون وجود دارد دقيقاً كجاست؟ و اصولًا چگونه ممكن است چنين چيزى وجود داشته باشد، و از دسترس حسّ ما بيرون باشد؟.

جمعى در پاسخ اين سؤال گفته‌اند از آيات قرآن استفاده مى‌شود كه بهشت در آسمان‌هاست، زيرا همان گونه كه قبلًا نيز اشاره شده در آيه ١٥ سوره نجم كه خبر از معراج پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به آسمان‌ها مى‌دهد مى‌فرمايد: عندها جنة المأوى‌ (بهشت جاويدان نزد سدرة المنتهى است) (همان نقطه‌اى كه برترين و بالاترين محل آسمان است) [١] هرچند بعضى آن را به بهشت برزخى كه ارواح شهداء در آن است، يا بهشت آدم تفسير كرده‌اند، ولى هر دو خلاف ظاهر تعبير جنة المأوى است.

و نيز در آيه ٢٢ ذاريات آمده است: و في السماء رزقكم و ما توعدون‌: «روزى شما در آسمان است و (همچنين) آنچه به شما وعده داده مى‌شود»، بسيارى از مفسّران معتقدند منظور از «ما توعدون» همان بهشت جاويدان است كه خداوند به بندگانش وعده داده‌ [٢] و جمعى نيز گفته‌اند هم بهشت و هم دوزخ را شامل مى‌شود، هرچند بعضى آن را اشاره به عذاب‌هاى دنيوى دانسته‌اند كه از آسمان بر كافران و جباران نازل شده و مى‌شود (مانند عذاب قوم نوح و قوم لوط و امثال آن).

نتيجه اين سخن آن است كه بهشت جاويدان الهى در ماوراء آسمان دنياست و وسعتش به اندازه پهنه زمين و آسمان دنيا، يا به مراتب و سيعتر است، چرا كه بيانى از اين فراتر نبوده است كه قرآن درباره وسعت بهشت بگويد، و به اين ترتيب هم موجود است، و هم در آسمان است، و هم وسعتش به اندازه‌

[١] و ٢. مرحوم طبرسى در مجمع‌البيان، و فخر رازي در تفسير كبير و علّامه طباطبايى در الميزان و بر سويى در روح‌البيان، ذيل آية ٢٢ ذاريات- يا- ذيل آيه ١٥ و النجم و يا هر دو به اين معنا تصريح كرده‌اند.

[٢]