با توجه به اينكه «معاد» هم جنبه جسمانى دارد و هم روحانى و نيز با توجه به اينكه روح به مراتب اعلا و اشرف از جسم است، نبايد ترديد داشت كه‌ نعمت‌هاى روحانى و معنوى بهشت به مراتب از نعمت‌هاى مادى و جسمانى برتر و والاتر و پرشكوه‌تر است!.

ولى از آنجا كه اين مواهب و نعمت‌ها معمولًا در وصف نمى‌گنجد، و ديدنى است (ديدن با چشم دل) نه گفتن و نه شنيدنى، لذا در آيات قرآن غالباً اشارات سر بسته‌اى به اين بخش از نعمت‌هاى بهشتى مى‌بينيم جز در مواردى كه قابل شرح و بيان بوده كه در آنجا قرآن به شرح و بيان آنها پرداخته است:

به تعبير ديگر: لذّت درك معرفة اللَّه، و جذبه‌هاى جلال و جمال او، و انوار الطاف خفيّه پروردگار و مستى از جام عشق ذات مقدس او، آنچنان است كه يك لحظه از آن از تمام نعمت‌هاى مادى جهان برتر است.

ما گاهى نمونه‌هاى بسيار كمرنگ اين مطلب را در اين دنيا تجربه كرده‌ايم كه وقتى حالى براى عبادت و خلوقت با پروردگار دست دهد و انسان غرق مناجات با قاضى الحاجات گردد، دنيا و آنچه در آن است به فراموشى بسپرد و در لحظات كوتاهى محو جمال بى‌مثال او شود مخصوصاً اگر اين امر در مراكز حساسى همچون جوار خانه كعبه، يا در عرفات و مشعر و امثال آن از مراكز خاص عبادت باشد، آنچنان نشاط و لذت به انسان دست مى‌دهد كه با هيچ قلم و بيانى قابل شرح و تقرير نيست.

فكر كنيد اگر اين حالت هزاران هزار بار قوى‌تر و ساعت‌ها و شب‌ها و روزها و ماه‌ها و سال‌ها ادامه پيدا كند، چگونه خواهد بود؟ به خصوص اينكه در بهشت عوالم غفلت و بيخبرى از خداوند، و گرفتارى‌هايى كه حضور قلب را بر هم مى‌زند وجود ندارد، و حجاب‌ها و موانع معرفت از مقابل ديدگان دل كنار رفته، درك و ديد انسان به مراتب قوى‌تر مى‌گردد، و از وسوسه‌هاى شيطانى كه هميشه مزاحم رهروان اين راه است مطلقاً خبرى نيست.

آن گاه مى‌توان تصور كرد كه در آنجا چه خبر است؟ چه غوغايى از نعمت‌هاى معنوى برپاست؟ و چه جذبه‌هاى نيرومندى روح را به جوار قرب حق مى‌كشد، او را در انوار ذاتش مستغرق مى‌سازد، و از خويشتن خويش غافل مى‌كند و كارش به جايى مى‌رسد كه جز او نمى‌بيند، و جز او نمى‌خواهد، و هرچه‌