(الَّذينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا في سَبيل اللَّه بِامْوالِهِمْ وَ انْفُسِهِمْ اعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّه وَ اولئكَ هُمُ الْفائَزُونَ- يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فيها نَعيمٌ مُقيمٌ). [١]

در اين آيه سخن از كسانى در ميان است كه داراى سه وصف «ايمان» و «هجرت» و «جهادند» (البته هريك از اين سه وصف رابطه علت و معلولى با وصف ديگر دارد، ايمان آنها سبب هجرت شد، و هجرت آنها مقدمه‌اى بر جهاد بود) و پاداش آنها نيز سه چيز قرار داده شده است: «رحمت الهى» و «خشنودى او» و «باغ‌هاى پر نعمت بهشت» به اين ترتيب در برابر هر كار نيكى پاداشى عظيم به آنها داده مى‌شود، ايمان سبب آمرزش گناهان مى‌گردد و هجرت موجب جلب رضايت حق، و جهاد با اموال و انفس سبب بهره‌مندى از باغ‌هاى پر نعمت بهشت است.

در ميان مفسّران معروف است كه «شيبه» و «عباس» هر كدام بر ديگرى تفاخر مى‌كردند، يكى مى‌گفت: من كليد دار خانه كعبه و آباد كننده مسجد الحرامم!.

و ديگرى مى‌گفت: منصب سقاية الحاج (آب رساندن به زوار خانه خدا) بر عهده من است! علي عليه السلام فرمود: افتخار من در اين است كه ايمان آورده‌ام و هجرت و جهاد كرده‌ام! آيه فوق نازل شد و برترى امام عليه السلام را بر همه آنها بيان كرد. [٢]

مفسّران در اينجا بحث‌هاى فراوانى دارند كه چگونه قرآن مجيد درجه مؤمنان مهاجر مجاهد را برتر از غير مؤمنان شمرده است؟ در حالى كه غير مؤمنان اصلًا درجه‌اى ندارند، ولى در يك پاسخ كوتاه مى‌توان گفت: اولًا در مورد صفات تفضيلى بسيار مى‌شود كه در طرف مقابل اصلًا فضيلتى نيست، مانند وَلَعَبْدٌ مُؤمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ: «بنده با ايمان از بت‌پرست بهتر است» (بقره ٢٢١) و امثال اين تعبير در قرآن و روايات و كلمات روزمرّه فراوان ديده مى‌شود.

از اين گذشته نفس عمل آبرسانى به حجاج و آباد كردن مسجد الحرام كار با فضيلتى است از هركس كه سر بزند، منتها اگر انجام دهندگان كافر و بى‌ايمان باشند اعمال نيك آنها حبط و بى‌اثر مى‌شود.

***

[١]. همين معنا در آيه ١٠٠ توبه هم آمده است.

[٢]. شواهد التنزيل ابوالقاسم حسكانى ذيل آيه مورد بحث، صفحه ٢٤٤ به بعد (با تلخيص) همين مضمون يا با كمى تفاوت در كتاب‌هاى فراوانى از اهل سنت نقل شده است (براى توضيح بيشتر به احقاق الحق، جلد ٣، صفحه ١٢٢ تا ١٢٧ مراجعه فرماييد).