قابل توجه اينكه در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: «روزى آن حضرت صلى الله عليه و آله و سلم به «ابن مسعود» فرمود: قرآن براى من بخوان! عرض كرد: اى رسول خدا! تو قرآن را به ما آموختى؟ فرمود:

دوست دارم آن را از ديگرى بشنوم، ابن مسعود سوره نساء را گشود، هنگامى كه به آيه فوق‌ فَكَيْفَ اذا جِئْنا مِنْ كُلَّ امَّةٍ بِشَهيدٍ ... رسيد، رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم گريه كرد. [١]

و در نقل ديگرى در ادامه همين روايت آمده است چنان گريه كرد كه گونه‌هايش‌تر شد سپس فرمود: يا رَبِّ هذا عَلَى‌ مَنْ انا بَيْنَ ظَهْرانِيِّهِمْ، فَكَيْفَ مَنْ لَمْ ارَهُمْ:

«خداوندا اين نسبت به كسانى است كه من در ميان آنها هستم، پس چگونه خواهد بود نسبت به كسانى كه من آنها را نديده‌ام»؟! [٢]

گريه شديد پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم ظاهراً براى مواقف وحشتناك محشر و سنگينى مسئوليتى است كه بر دوش او گذارده شده، مسئوليت گواهى بر حاضران، و از آن مهمتر بر غائبان كه به تأييد الهى قادر برآن خواهد شد.

***

در ششمين آيه سخن از «شهادت فرشتگان» در آن دادگاه بزرگ است مى‌فرمايد هر انسانى وارد محشر مى‌گردد در حالى كه همراه او سوق دهنده و شاهدى است.

وَ جَائَتْ كُلَ نَفْسٍ مَعَها سائقٌ وَ شَهيْدٌ.

«سائق» او را به سوى دادگاه عدل الهى مى‌راند و سوق مى‌دهد و «شهيد» بر اعمال او گواهى مى‌دهد.

گرچه در آيه تصريح نشده كه اين «سوق دهنده» و «شاهد از فرشتگان است يا غير آنها؟ و اگر فرشته است كدام يك از فرشتگان الهى است؟ ولى قرائن نشان مى‌دهد كه آنها حتماً از فرشتگانند، چرا كه مناسب‌ترين افراد براى اين مأموريت بزرگ آنها مى‌باشند، و مناسب اين است كه همان دو فرشته مأمور ثبت «حسنات» و «سيئات» باشند كه از همه فرشتگان از اعمال آدمى آگاهترند، ولى بعضى «سائق» را به معناى «فرشته مرگ» كه او را به مردن سوق داده، و شاهد را به معناى عمل انسان، يا اعضاء تن يا نامه‌

[١]. تفسير كبير، جلد ١٠، صفحه ١٠٥.

[٢]. تفسير قرطبى، جلد ٣، صفحه ١٧٦٧- اين حديث را ديگران با تفاوت‌هايى نقل كرده‌اند.