تكذيب مى‌كنيد؟» اين نعمتها به اندازه‌اى فراوان و آشكار است كه هيچ كس راهى براى انكار آنها ندارد، پس بهتر است اندكى توقف كنيم و در اين باره بينديشيم. شماره نعمتهاى خدا بر ما چند است؟ هر ذره‌اى در وجود ما و در محيط پيرامون ما نعمتى از خدا است، و هر لحظه‌اى كه در آن به ادامه زندگى مى‌پردازيم نعمتى ديگر. پس اگر همه شاخه‌هاى درختان را قلم و برگهاى آنها را كاغذ و درياها را مركب فرض كنيم و بخواهيم آنها را به ثبت برسانيم، از شمارش آنها عاجز خواهيم بود، و در آن هنگام كه پروردگار ما اين آيه كريمه را پس از هر بندى تكرار مى‌كند كه مشتمل بر چيزى از آلاء و نعمتهاى او است، در اين باره تأكيد مى‌كند كه آنچه ذكر آن گذشت چيز ساده‌اى از نعمتهاى فراوان او است، چنان كه در اين گفته خداى عزّ و جلّ آمده است اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ* وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ* وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ «خدا است آن كه آسمانها و زمين را آفريد، و از آسمان آبى فرو فرستاد كه به وسيله آن ميوه‌ها را براى روزى شما بيرون آورد، و كشتى را مسخر شما ساخت تا در دريا به فرمان او به حركت در آيد، و رودها را مسخر شما ساخت و خورشيد و ماه را مسخّر شما ساخت كه در پى يكديگر درمى‌آيند، و نيز شب و روز را مسخر كرد* و از هر چه كه از او خوستار آن شديد به شما داد، و اگر نعمتهاى خدا را بشماريد، شمارش آن را به پايان نمى‌رسانيد، و انسان چه اندازه ستمگر و ناسپاس است». [١٧] آرى، نعمتهاى خدا براى آن است كه حاجتهاى مادى و معنوى انسان را برآورده سازد، ولى هدف بزرگتر آنها هدايت شدن انسان به وسيله آنها به شناخت بيشترى از پروردگار خويش است، و خداوند متعال در سوره نحل، در بيان گوشه‌اى‌

[١٧] - ابراهيم/ ٣٢ تا ٣٤.