عذاب سخت كه در دنيا به آنان رسيده و نتيجه تكذيب ايشان بوده، جز بويى و اثرى از عذاب بسيار شديدتر و تلخ‌تر نيست كه در آخرت انتظار ايشان را مى‌كشد، در آن هنگام كه به صدا درآمدن زنگها آغاز بعث و حساب را به گوش همگان مى‌رساند.

پس از آن كه ذكر حكيم لوحه‌اى از مناظر آخرت و عذاب را در برابر قلبها و چشمهاى ما قرار داد، حقيقت مهمى را براى ما مورد تأكيد قرار مى‌دهد، و آن اين كه دنيا با همه مفردات آن از ذره و اتوم گرفته تا كهكشان و كوچكتر و بزرگتر از آنها، بر اساس سنتها و مقياسها و قوانينى حكيمانه ساخته شده است إِنَّا كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ، آيه ٤٩، و بنا بر اين بر انسان واجب است كه/ ٢٥٦ نفس و زندگى و روابط خويش را با هر چيز در آن بنا بر همين اساس هماهنگ سازد، ولى اگر چشم به راه آن باشد يا در آن بكوشد كه زندگى را در پيرامون خويش با سنّتها و مقدرات و آفرينش آنها موافق با هواى خويش سازد، هيچ راهى براى رسيدن به اين خواسته خود پيدا نمى‌كند، بدان جهت كه زندگى ثابت و نيرومندتر از او است، بلكه تا ابد زيانكار باقى خواهد ماند.

پس انسان نبايد چنان تصور كند كه در خلأ حركت مى‌كند، هرگز چنين نيست ... ميليونها نظام و سازمان خطاها و گفته‌ها و كرده‌هاى او را مى‌شمارد، و حتى نيتهاى او را برايش به دقت ثبت مى‌كنند، و به همين سبب خداى عزّ و جلّ در بيان حال تبهكارانى كه در روز قيامت نامه‌هاى عمل خود را مى‌بينند، مى‌گويد

فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً پس مجرمان را مى‌بينى كه از آنچه در آن آمده است هراسان شده‌اند و مى‌گويند: واى بر ما! كه اين كتاب هيچ كوچك و بزرگى را رها نكرده مگر اين كه آن را به حساب آورده و برشمرده است، و هر چه را كه كرده بودند در برابر خويش حاضر مى‌بينند، و پروردگارت به هيچ كس ستم روا نمى‌دارد»، [٥٣] و پس از رسيدگى به حساب جزاى‌

[٥٣] - الكهف/ ٤٩.