توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٠٨ - اقسام تذييل

هردو مجتمع بوده و در دوجا از هم جدا و مفترق هستند.

امّا ماده اجتماع آندو در جائى است كه كلام را ختم بجمله‌اى نمائيم كه مؤكّد جمله قبل باشد مانند آنچه در آيه شريفه: جزيناهم بما كفروا و هل نجازى الّا الكفور آمده.

شاهد در جمله [ هل نجازى الّا الكفور ] بوده كه چون در خاتمه كلام قرار گرفته و بواسطه‌اش جمله قبل را تأكيد كرده بطورى كه معناى جمله اوّل بدون آن تمام است ايغال مى‌باشد و بملاحظه اينكه در دنبال جمله اوّل آمده و بر معناى آن مشتمل است تذييل مى‌باشد.

و امّا ماده افتراق ايغال از تذييل: آن در جائى است كه در خاتمه كلام مفردى واقع شود كه مؤكّد ما قبل بوده يا آنچه در خاتمه كلام آورده شده براى غير تأكيد باشد اعم از آنكه مفرد بوده يا جمله باشد مانند بيت امرء القيس كه شاهد در آن جمله [الذى لم يثّقب‌] است كه براى تأكيد نبوده بلكه تثبيت و تقرير تشبيه مى‌باشد.

و امّا ماده اقتران تذييل از ايغال: آن در جائى استكه جمله‌اى را بمنظور تأكيد بعد از جمله ديگر و در غير خاتمه كلام بياوريم مانند مثالى كه صاحب دسوقى ذكر كرده و آن عبارتست از:

مدحت زيدا اثنيت عليه بما فيه، فاحسن الىّ.

شاهد در جمله [اثنيت عليه بما فيه‌] بوده كه مؤكّد جمله قبل مى‌باشد و چنانچه ملاحظه مى‌شود در خاتمه كلام نيامده لذا تذييل بوده نه ايغال.

قوله: انّه يكون فى ختم الكلام: ضمير در [انّه‌] به تذييل عود مى‌كند.

قوله: ضرب لم يخرج مخرج المثل: كلمه [لم يخرج‌] بصيغه مجهول مى‌باشد