توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٦٩ - كلام برخى از اهل فن

از سئوال مقدر باين شرح.

سؤال‌

مصنف در مقام نقل قول قيل براى [ما] دو قسم ذكر نمود:

الف: ماء شارحه كه بواسطه‌اش بيان و شرح مفهوم اسم طلب ميشود.

ب: ماء حقيقيه كه با آن از ماهيت و حقيقت مسمّى استفسار ميگردد.

در حاليكه بين حقيقت مسمى و مفهوم اسم هيچ فرقى نيست.

جواب‌

قبول نداريم كه ايندو با هم متحد باشند بلكه از حيث اجمال و تفصيل با يكديگر متفاوت و مختلفند يعنى مقصود از مفهوم اسم آن معناى مجمل و ابتدائى است كه از شنيدن اسم به ذهن مى‌آيد و مراد از ماهيت و حقيقت معناى تفصيلى آن مى‌باشد و بين ايندو فرق بسيار است.

قوله: فانّ كلّ من خوطب الخ: اين عبارت شروع به شرح فرق بين ايندو مى‌باشد نه دليل و برهان فلذا اين نحو عبارات را عبارات تنبيهى گويند نه برهانى و دليلى.

قوله: وقف على الشئ: يعنى اطلع على الشئ اطلاعا اجماليّا و بدويّا.

قوله: اذا كان عالما باللّغة: ضمير در [كان‌] به [من خوطب‌] راجع است.

قوله: و اما الحد: يعنى حقيقت تفصيليّه همچون مجموع جنس و فصل.

قوله: المرتاض بصناعة المنطق: يعنى كسى كه بر قواعد و فنون منطقى مسلّط و محيط است.