توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٧٩ - مثال ديگر

و جنّات و عيون، فان المراد التّنبيه على نعم اللّه تعالى) و المقام يقتضى اعتناء بشأنه لكونه مطلوبا فى نفسه و ذريعة الى غيره‌ ( و الثّانى) اعنى قوله امدكم بانعام الخ‌ ( او فى بتأديته) اى تأدية المراد الذى هو التّنبيه‌ ( لدلالته) اى الثانية ( عليها) اى على نعم اللّه تعالى‌ ( بالتّفصيل من غير احالة على علم المخاطبين المعاندين فوازنه وزان وجهه اعجبنى زيد وجهه لدخول الثّانى فى الاوّل) لان ما تعلمون يشمل الانعام و غيره.

ترجمه‌

مصنف گويد:

يا جمله دوم بدل از جمله اول باشد كه در اين صورت نيز جمله دوم را منفصل از اوّل مى‌آورند.

و وجه بدل آوردن جمله دوم از اوّل اينست كه جمله اوّل وافى بتمام مراد نبوده يا بمنزله غير وافى مى‌باشد بخلاف جمله دوم و از طرف ديگر مقام مقتضى است كه بشأن مراد و مقصود اعتناء و عنايت شود زيرا نكته‌اى وجود دارد كه اقتضايش چنين مى‌باشد مثل اينكه مراد ذاتا و فى نفسه مطلوب بوده يا امر فظيع و عظيم يا عجيب و شگفت‌انگيز و يا لطيف ميباشد مانند:

امدّكم بما تعملون، امدّكم بانعام و بنين و جنّات و عيون‌ .

در اين آيه مقصود تنبيه و اعلام بر نعم باريتعالى بوده لذا جمله دومى اين غرض را بهتر مى‌رساند زيرا تفصيلا بر آن دلالت داشته بدون اينكه بعلم مخاطبين كه اهل عناد بودند ارجاع داده شده باشد بنابر اين مرتبه جمله دوم در اين مثال همان مرتبه كلمه [وجهه‌] است در مثال [اعجبنى زيد وجهه‌] زيرا جمله دوم در جمله اول داخل است چه آنكه [ما تعلمون‌] هم شامل [انعام‌] بوده و هم غير آن.