توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٨١ - مثال ديگر

با [زيد] لذا همانطورى كه [وجهه‌] بعض زيد بوده و زيد شامل آن و غيرش مى‌گردد در مثال مزبور نيز جمله اول يعنى [ما تعلمون‌] هم شامل انعام بوده و هم غير آن.

شرح فارسى:

توضيح‌

قوله: بدلا منها: مقصود از [بدل‌] يا بدل بعض از كلّ بوده و يا بدل اشتمال اما بدل غلط و بدل كلّ از كلّ هيچيك مقصود و مراد نيستند:

اما بدل غلط: جهتش آنست كه در كلام فصحاء اين قسم از بدل واقع نمى‌شود.

و اما بدل كلّ از كلّ وجهش اينست كه در جملاتى كه محلّ از اعراب ندارند بعقيده برخى از ادباء همچون مصنف اينقسم از بدل اعتبارى ندارد.

قوله: لانّها اى الاوّل غير وافية بتمام المراد: اين جمله علّت است براى كلام مقدّر و تقدير آن چنين است:

و تبدّل الثّانية من الاولى، لانّها الخ.

قوله: او كغير الوافية: يعنى اگرچه جمله اول وافى است ولى بملاحظه اينكه دلالتش بر مقصود مجمل و يا خفى است بمنزله غير وافى بمقصود تلقى مى‌شود.

قوله: حيث يكون فى الوفاء: يعنى در وفاء جمله اول بمراد و مقصود.

قوله: و المقام يقتضى الخ: جمله حاليّه مى‌باشد.