توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٤٤ - جامع بين دو شيئ

زيادتر است.

قوله: حسن الجمع بين الثلاثة التى فى قوله: يعنى قول شاعر كه محمد بن وهيب حيرى باشد.

قوله: يتعاقبان على محل واحد: يعنى در عرض هم و در يك زمان بر محل واحدى اجتماع نمى‌كنند.

قوله: فى جميع ما علم مجيئه به: ضمير مجرورى در [مجيئه‌] به حضرت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و در [به‌] به ماء موصوله برمى‌گردد.

قوله: قبول النفس لذلك: مشاراليه [ذلك‌] جميع ما علم مجيئه به مى‌باشد.

قوله: و الاذعان له: ضمير در [له‌] به ذلك عود مى‌كند.

قوله: مع الاقرار به باللسان: ضمير در [به‌] به جميع ما علم مجيئه به راجع است.

قوله: انكار شيئ من ذلك: مشاراليه (ذلك) جميع ما علم مجيئه به مى‌باشد.

قوله: فيكون وجوديّا: ضمير در [يكون‌] به كفر برمى‌گردد.

متن:

و ما يتصف بها كالابيض و الاسود و المؤمن و الكافر او شبه تضاد كالسماء و الارض و الاول و الثانى، فانّه ينزّلهما منزلة التضايف و لذلك تجد الضد اقرب خطورا بالبال مع الضد او خيالى بان يكون بين تصوريهما تقارن فى الخيال سابق.

شرح عربى‌

( و ما يتصف بها) اى بالمذكورات كالاسود و الابيض و المؤمن و الكافر و امثال ذلك فانه قد يعد من المتضادين‌