توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٦٢ - برخى از محسنات وصل

اسميّه بوده و يا فعليّه باشند چنانچه اگر هردو فعليه بودند از حيث ماضى يا مضارع بودن بينشان تناسب باشد يعنى يا هردو ماضى بوده و يا مضارع باشند مگر مانعى در بين ديده شود.

شارح گويد:

بنابراين وقتى اراده كردى كه صرفا اخبار نموده بدون اين‌كه قصد بيان تجدد در يكى از دو جمله و ثبوت در ديگرى را داشته باشى مى گوئى: قام زيد و قعد عمرو يا زيد قائم و عمرو قاعد.

و سپس در ذيل [الّا لمانع‌] مى‌افزايد:

مثل اينكه قصد شما اين باشد كه بيان كنى در يكى معناى تجدد بوده و در ديگرى ثبوت كه در اين فرض مى‌گوئى قام زيد و عمرو قاعد يا اراده نمائى كه بگوئى در يكى معناى گذشته بوده و در ديگرى معناى حال يا استقبال است لذا مى‌گوئى: زيد قام و عمرو يقعد يا نيّت شما اين باشد كه شرح دهى در يكى معنا بطور مطلق مراد بوده و در ديگرى تقييد بشرط مقصود است مانند فرموده حقتعالى:

و قالوا لو لا انزل عليه ملك و لو انزلنا ملكا لقضى الامر .

يعنى كافران گفتند اگر محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسول است چرا بر او فرشته نازل نمى‌شود، و چنانچه بر او فرشته‌اى بفرستيم كار تمام مى‌شود.

شاهد در دو جمله متعاطف است كه اوّلى مطلق و دوّمى مقيّد بشرط مى‌باشد.

و از همين قبيل است فرموده حقتعالى:

فاذا جاء اجلهم لا يستأخرون ساعة و لا يستقدمون‌ .